Αν και κατά την πρώτη ψηφοφορία δεν κατάφερε να εξασφαλίσει την αυξημένη πλειοψηφία των 180 βουλευτών για το άρθρο 16 του Συντάγματος, η πρόταση της κυβερνητικής πλειοψηφίας στην Ολομέλεια της Βουλής συγκέντρωσε 160 θετικές ψήφους, αριθμό επαρκή ώστε η διάταξη να χαρακτηριστεί «αναθεωρητέα».
Η εξέλιξη αυτή αναφορικά με το άρθρο 16, σηματοδοτεί την είσοδο της διαδικασίας στη δεύτερη και καθοριστική φάση της συνταγματικής αναθεώρησης, η οποία θα ολοκληρωθεί με νέα ψηφοφορία. Το τελικό αποτέλεσμα της πρώτης Βουλής αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς επηρεάζει τις απαιτούμενες πλειοψηφίες, που θα χρειαστούν στην επόμενη, αναθεωρητική Βουλή, για την οριστική διαμόρφωση του νέου συνταγματικού κειμένου.
Καθώς το ΠΑΣΟΚ επέλεξε το «παρών», παρά το γεγονός ότι συμφωνεί στην αναθεώρηση του συγκεκριμένου άρθρου, πλέον θα απαιτηθούν τουλάχιστον 180 ψήφοι στην επόμενη Βουλή προκειμένου για γίνει πράξη η αναθεώρησή του: όπως είναι γνωστό, το συγκεκριμένο άρθρο
βρίσκεται εδώ και δεκαετίες στο επίκεντρο έντονων πολιτικών και κοινωνικών αντιπαραθέσεων και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα της υπό εξέλιξη συνταγματικής αναθεώρησης δεδομένου ότι ως την εφαρμογή του νόμου Πιερρακάκη για τα παραρτήματα ξένων πανεπιστημίων, αποτελούσε την απόλυτη «κατοχύρωση» του δημόσιου χαρακτήρα της ανώτατης εκπαίδευσης.
Τι προβλέπει σήμερα το άρθρο 16
Πιο αναλυτικά, το άρθρο 16 αποτελεί μία από τις πλέον εμβληματικές διατάξεις του Συντάγματος του 1975: κατοχυρώνει τον δημόσιο χαρακτήρα της ανώτατης εκπαίδευσης και προβλέπει ότι η ίδρυση ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων αποτελεί ευθύνη του κράτους. Η συγκεκριμένη συνταγματική πρόβλεψη αποτέλεσε διαχρονικά σημείο αναφοράς για το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα, ενώ κάθε προσπάθεια αναθεώρησής της συνοδεύτηκε από έντονη πολιτική και κοινωνική αντιπαράθεση.
Τα τελευταία χρόνια, το ζήτημα απέκτησε νέα διάσταση μετά τη νομοθέτηση της δυνατότητας εγκατάστασης και λειτουργίας μη κρατικών, μη κερδοσκοπικών πανεπιστημίων μέσω παραρτημάτων αλλοδαπών πανεπιστημίων, εξέλιξη που άνοιξε εκ νέου τη συζήτηση για τη συνταγματική κατοχύρωση ενός νέου πλαισίου λειτουργίας της ανώτατης εκπαίδευσης.
Η πρόταση της κυβέρνησης
Η κυβερνητική πρόταση προβλέπει την τροποποίηση του άρθρου 16, ώστε να παρέχεται συνταγματικά η δυνατότητα λειτουργίας πανεπιστημιακών ιδρυμάτων δημόσιου ή ιδιωτικού χαρακτήρα, υπό πλήρη αυτοδιοίκηση αλλά και υπό την εποπτεία του κράτους, με ρητή αναφορά στη διασφάλιση υψηλού επιπέδου σπουδών.
Σύμφωνα με την κυβέρνηση, η αναθεώρηση αποσκοπεί στην προσαρμογή του Συντάγματος στις νέες συνθήκες που έχουν ήδη διαμορφωθεί στην ανώτατη εκπαίδευση, στην άρση των ερμηνευτικών αμφισβητήσεων και στη δημιουργία ενός σταθερού θεσμικού πλαισίου, το οποίο θα επιτρέπει στην Ελλάδα να εξελιχθεί σε περιφερειακό ακαδημαϊκό κόμβο για την ευρύτερη περιοχή της Νοτιοανατολικής Ευρώπης.
Η κυβερνητική επιχειρηματολογία συνδέει, επίσης, την αλλαγή με το γεγονός ότι η αναθεώρηση δεν καταργεί τον δημόσιο χαρακτήρα της παιδείας, αλλά εκσυγχρονίζει το Σύνταγμα. Τα βασικά επιχειρήματα είναι η ενίσχυση της διεθνοποίησης των ελληνικών πανεπιστημίων, η προσέλκυση ξένων φοιτητών και επενδύσεων στην ανώτατη εκπαίδευση, ο περιορισμός της φυγής Ελλήνων φοιτητών στο εξωτερικό, η ενίσχυση της διεθνούς ανταγωνιστικότητας των ελληνικών πανεπιστημίων, η δημιουργία αυστηρού πλαισίου κρατικής εποπτείας για όλα τα ιδρύματα.
Η πρώτη ψηφοφορία ανέδειξε τη σημαντική απόσταση, που εξακολουθεί να χωρίζει τα πολιτικά κόμματα στο συγκεκριμένο ζήτημα.
Από την πλευρά της αντιπολίτευσης, τo ΠΑΣΟΚ, το οποίο επέλεξε να δηλώσει «παρών», επισημαίνοντας ότι αναγνωρίζει την ανάγκη μεταρρυθμίσεων στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, ζητά, ωστόσο, διαφορετική συνταγματική διατύπωση. Οι βασικοί άξονες της θέσης του είναι η ρητή κατοχύρωση του μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα, η ισχυρότερη προστασία του δημόσιου πανεπιστημίου και οι αυξημένες συνταγματικές εγγυήσεις για την ποιότητα των σπουδών. Για τους λόγους αυτούς, επέλεξε να μην υπερψηφίσει την κυβερνητική διατύπωση στην παρούσα Βουλή.
Ο ΣΥΡΙΖΑ διατήρησε την πάγια θέση του κατά της αναθεώρησης του άρθρου 16, υποστηρίζοντας ότι η δημόσια ανώτατη εκπαίδευση αποτελεί θεμελιώδη συνταγματική κατάκτηση, η οποία δεν πρέπει να μεταβληθεί και πρέπει να παραμείνει αποκλειστικός πυλώνας της ανώτατης εκπαίδευσης. Όπως τονίζει, η αναθεώρηση δεν αντιμετωπίζει τα πραγματικά προβλήματα των ΑΕΙ, ενώ η προτεραιότητα πρέπει να δοθεί στη χρηματοδότηση, την έρευνα και το προσωπικό.
Το ΚΚΕ απορρίπτει συνολικά την αναθεώρηση, θεωρώντας ότι οδηγεί στην πλήρη εμπορευματοποίηση της ανώτατης εκπαίδευσης, θα αυξήσει τις κοινωνικές ανισότητες και εν τέλει, θα αποδυναμώσει το δημόσιο πανεπιστήμιο.
Όσο για τα λοιπά κόμματα της αντιπολίτευσης, εξέφρασαν, επίσης, επιφυλάξεις ή αντίθεση, με διαφορετική επιχειρηματολογία, επικεντρώνοντας κυρίως στη διατήρηση του δημόσιου χαρακτήρα της ανώτατης εκπαίδευσης και στην ανάγκη ενίσχυσης των δημόσιων ΑΕΙ.
Η στάση της ΕΛ.Α.Σ. και του Αλέξη Τσίπρα
«Δεν θα είχαμε ιδρύσει τα ιδιωτικά πανεπιστήμια αλλά δεν θα τα καταργήσουμε», είναι το βασικό μήνυμα της Ελληνικής Αριστερής Συμπαράταξης (ΕΛΑΣ), αναφορικά με τη λειτουργία των μη κρατικών πανεπιστημίων και την αναθεώρηση του άρθρου 16 του Συντάγματος, υιοθετώντας μια στάση, που επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα στη διαφωνία της με το ισχύον θεσμικό πλαίσιο και στην αποδοχή της πραγματικότητας, που έχει ήδη διαμορφωθεί.
Η ΕΛΑΣ ξεκαθαρίζει, ότι εξακολουθεί να αντιτίθεται στην αναθεώρηση του άρθρου 16, διατηρώντας τη θέση υπέρ του δημόσιου χαρακτήρα της ανώτατης εκπαίδευσης. Ωστόσο, αναγνωρίζει πως, μετά τις πρόσφατες εξελίξεις και τη λειτουργία των μη κρατικών πανεπιστημίων, έχει δημιουργηθεί μια νέα πραγματικότητα που δεν μπορεί να αγνοηθεί, καθώς υπάρχουν χιλιάδες φοιτητές, που ήδη σπουδάζουν σε αυτά. Παράλληλα, έχει προαναγγελθεί η ριζική αναμόρφωση του νόμου Πιερρακάκη, με αυστηρότερα κριτήρια αδειοδότησης, ενισχυμένο έλεγχο και μεγαλύτερη λογοδοσία των ιδρυμάτων. Σε κάθε περίπτωση, σύμφωνα με την ΕΛΑΣ, η ενίσχυση του δημόσιου πανεπιστημίου αποτελεί βασική προτεραιότητα, με στόχο να αποτραπεί η υποβάθμισή του προς όφελος της ιδιωτικής ανώτατης εκπαίδευσης.
Γιατί οι 160 ψήφοι έχουν ιδιαίτερη σημασία
Το αποτέλεσμα της πρώτης ψηφοφορίας δεν οδηγεί από μόνο του στην αναθεώρηση του Συντάγματος. Ωστόσο, ενεργοποιεί την επόμενη φάση της διαδικασίας, καθώς το άρθρο συγκέντρωσε περισσότερες από τις απαιτούμενες 151 ψήφους.
Η διάκριση μεταξύ 151 και 180 ψήφων αποκτά ιδιαίτερη συνταγματική σημασία. Εφόσον η πρόταση δεν συγκέντρωσε 180 θετικές ψήφους στην προτείνουσα Βουλή, η επόμενη Βουλή θα χρειαστεί αυξημένη πλειοψηφία 180 βουλευτών για να ολοκληρώσει την αναθεώρηση της συγκεκριμένης διάταξης. Αντίθετα, εάν είχαν συγκεντρωθεί εξαρχής 180 ψήφοι, τότε στην επόμενη Βουλή θα αρκούσαν 151 ψήφοι για την οριστική αναθεώρηση.
Αξίζει να σημειωθεί, ότι η συζήτηση γύρω από το άρθρο 16 υπερβαίνει τα στενά όρια της πανεπιστημιακής πολιτικής καθώς αγγίζει θεμελιώδη ζητήματα, που αφορούν τον ρόλο του κράτους στην εκπαίδευση, την αυτονομία των πανεπιστημίων, τη σχέση δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, αλλά και τη στρατηγική της χώρας για τη διεθνοποίηση της ανώτατης εκπαίδευσης.
Οι υποστηρικτές της αναθεώρησης θεωρούν, ότι η Ελλάδα καλείται να προσαρμοστεί στις εξελίξεις του ευρωπαϊκού και διεθνούς ακαδημαϊκού περιβάλλοντος, αξιοποιώντας τις δυνατότητες προσέλκυσης επενδύσεων, επιστημονικού προσωπικού και φοιτητών από το εξωτερικό. Από την άλλη πλευρά, όσοι αντιτίθενται στην αλλαγή υποστηρίζουν, ότι προτεραιότητα θα πρέπει να αποτελέσει η ουσιαστική ενίσχυση του δημόσιου πανεπιστημίου μέσω αυξημένης χρηματοδότησης, αναβάθμισης των υποδομών, ενίσχυσης της έρευνας και βελτίωσης της φοιτητικής μέριμνας, χωρίς να μεταβληθεί η συνταγματική φιλοσοφία του άρθρου 16.
Το ευρωπαϊκό πλαίσιο
Η Ελλάδα αποτελεί διαχρονικά μία από τις ελάχιστες ευρωπαϊκές χώρες όπου η ίδρυση μη κρατικών πανεπιστημίων δεν προβλεπόταν ρητά από το συνταγματικό πλαίσιο.
Στη μεγάλη πλειονότητα των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης λειτουργούν παράλληλα δημόσια πανεπιστήμια, μη κρατικά μη κερδοσκοπικά ιδρύματα καθώς και ιδιωτικά πανεπιστήμια με διαφορετικά μοντέλα χρηματοδότησης. Ωστόσο, η ύπαρξη ιδιωτικών ιδρυμάτων δεν συνεπάγεται ενιαίο μοντέλο. Σε αρκετές χώρες κυριαρχούν τα δημόσια πανεπιστήμια, ενώ αλλού συνυπάρχουν ισχυροί ιδιωτικοί φορείς υπό αυστηρή κρατική πιστοποίηση και αξιολόγηση.
Η ευρωπαϊκή εμπειρία δείχνει, ότι το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι μόνο ο χαρακτήρας ενός ιδρύματος, αλλά κυρίως το πλαίσιο εποπτείας, η ποιότητα των σπουδών, το επίπεδο της έρευνας, η ανεξάρτητη αξιολόγηση και η διασφάλιση της ακαδημαϊκής ελευθερίας.
Ιστορική αναδρομή: 50 χρόνια συζήτησης γύρω από το άρθρο 16
Η συζήτηση για το άρθρο 16 δεν είναι καινούργια. Από τη θέσπιση του Συντάγματος του 1975 μέχρι σήμερα, αποτελεί ίσως την πιο αμφιλεγόμενη διάταξη που αφορά την εκπαίδευση. Μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας, ο συντακτικός νομοθέτης επέλεξε να κατοχυρώσει ρητά, ότι η ανώτατη εκπαίδευση παρέχεται αποκλειστικά από ιδρύματα, που αποτελούν νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου με πλήρη αυτοδιοίκηση. Η επιλογή αυτή συνδέθηκε με το ιστορικό και πολιτικό κλίμα της μεταπολίτευσης και την επιδίωξη να προστατευθεί η δημόσια παιδεία ως θεμελιώδες κοινωνικό αγαθό.
Κατά τις επόμενες δεκαετίες, το άρθρο 16 εξελίχθηκε σε ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά πεδία ιδεολογικής αντιπαράθεσης. Οι υποστηρικτές της διατήρησής του υποστήριζαν ότι αποτελεί θεσμική εγγύηση για τη δωρεάν δημόσια εκπαίδευση, ενώ όσοι ζητούσαν την αναθεώρησή του θεωρούσαν ότι δημιουργεί μια ελληνική ιδιαιτερότητα, που δεν συναντάται σχεδόν σε καμία άλλη ευρωπαϊκή χώρα.
Η πρώτη σοβαρή συζήτηση για τροποποίηση έγινε κατά την αναθεώρηση του 2001, χωρίς όμως να προχωρήσει.
Η μεγαλύτερη πολιτική σύγκρουση σημειώθηκε την περίοδο 2006-2007, όταν η τότε κυβέρνηση επιχείρησε την αναθεώρηση του άρθρου. Η διαδικασία συνοδεύτηκε από πολύμηνες φοιτητικές κινητοποιήσεις, καταλήψεις εκατοντάδων σχολών και έντονη πολιτική αντιπαράθεση, με αποτέλεσμα να μην επιτευχθεί η απαιτούμενη κοινοβουλευτική πλειοψηφία.
Κατά την αναθεώρηση του 2019, το άρθρο 16 δεν συμπεριλήφθηκε τελικά στις διατάξεις που αναθεωρήθηκαν, καθώς δεν υπήρξε η αναγκαία συναίνεση.
Η τωρινή διαδικασία, του 2026, αποτελεί, επομένως, την πρώτη οργανωμένη προσπάθεια συνταγματικής αλλαγής μετά από σχεδόν είκοσι χρόνια έντονων πολιτικών συγκρούσεων.
Τα επόμενα βήματα
Μετά την πρώτη ψηφοφορία, η διαδικασία της συνταγματικής αναθεώρησης συνεχίζεται σύμφωνα με όσα προβλέπει το άρθρο 110 του Συντάγματος. Όπως προαναφέρθηκε, η δεύτερη ψηφοφορία στην παρούσα Βουλή θα καθορίσει οριστικά ποιες διατάξεις θα παραπεμφθούν στην επόμενη, αναθεωρητική Βουλή, η οποία θα έχει την αρμοδιότητα να αποφασίσει το τελικό περιεχόμενο των συνταγματικών αλλαγών.
Εφόσον η αναθεώρηση ολοκληρωθεί από την επόμενη αναθεωρητική Βουλή, θα υπάρχει ρητή συνταγματική πρόβλεψη για τη λειτουργία πανεπιστημίων δημόσιου ή ιδιωτικού χαρακτήρα, θα αρθούν οι ερμηνευτικές αμφισβητήσεις γύρω από το ισχύον καθεστώς, το νομοθετικό πλαίσιο θα αποκτήσει ισχυρότερη συνταγματική βάση, θα καταστεί ευκολότερη η εγκατάσταση και λειτουργία παραρτημάτων αναγνωρισμένων ξένων πανεπιστημίων υπό κρατική εποπτεία, ενώ το δημόσιο πανεπιστήμιο θα εξακολουθήσει να αποτελεί βασικό πυλώνα του εκπαιδευτικού συστήματος, καθώς οι υπόλοιπες διατάξεις του άρθρου 16 για την ακαδημαϊκή ελευθερία, την κρατική ευθύνη για την παιδεία και την προστασία της έρευνας παραμένουν σε ισχύ σύμφωνα με την κυβερνητική πρόταση.
Όσο για τους σημερινούς φοιτητές πιθανότατα θα αλλάξουν λιγότερα από όσα συχνά παρουσιάζονται στη δημόσια συζήτηση. Οι μεγαλύτερες αλλαγές αφορούν στους μελλοντικούς υποψηφίους και το συνολικό τοπίο της ανώτατης εκπαίδευσης.
Πιο αναλυτικά, εφόσον η αναθεώρηση του άρθρου 16 ολοκληρωθεί και εφαρμοστεί το νέο συνταγματικό πλαίσιο, οι πιθανές επιπτώσεις για τους φοιτητές θα είναι οι εξής: Θα έχουν περισσότερες επιλογές σπουδών στην Ελλάδα. Σήμερα, αρκετοί Έλληνες επιλέγουν να σπουδάσουν σε πανεπιστήμια του εξωτερικού ή σε κολέγια, που συνεργάζονται με ξένα ΑΕΙ. Με την αναθεώρηση, αναμένεται να αναπτυχθούν περισσότερα παραρτήματα αναγνωρισμένων ξένων πανεπιστημίων στην Ελλάδα, δίνοντας στους υποψηφίους περισσότερες εναλλακτικές χωρίς να χρειάζεται να μετακινηθούν στο εξωτερικό.
Κατά συνέπεια, αναμένεται ενδεχόμενη μείωση της φοιτητικής «διαρροής» στο εξωτερικό – όταν σήμερα, χιλιάδες Έλληνες φοιτητές επιλέγουν χώρες όπως η Κύπρος, η Ολλανδία, η Ιταλία ή το Ηνωμένο Βασίλειο για προπτυχιακές σπουδές.
Επιπλέον, μέσα από τη συνύπαρξη δημόσιων και μη κρατικών πανεπιστημίων εκτιμάται πως θα ενισχυθεί ο ανταγωνισμό σε τομείς, όπως η ποιότητα των προγραμμάτων σπουδών, οι διεθνείς συνεργασίες, η σύνδεση με την αγορά εργασίας, οι ερευνητικές δραστηριότητες, οι παρεχόμενες υπηρεσίες προς τους φοιτητές. Οι υποστηρικτές της αναθεώρησης θεωρούν ότι αυτό μπορεί να λειτουργήσει ως κίνητρο για συνολική αναβάθμιση της ανώτατης εκπαίδευσης. Αντίθετα, οι επικριτές εκφράζουν φόβους ότι ο ανταγωνισμός μπορεί να οδηγήσει σε άνιση κατανομή πόρων και προσωπικού.
Επιπλέον, θα είναι διαθέσιμα περισσότερα αγγλόφωνα προγράμματα, γεγονός που θα οδηγήσει και στην προσέλκυση περισσότερων διεθνών φοιτητών. Αυτό, θα μπορούσε να ενισχύσει τη διεθνοποίηση της ελληνικής ανώτατης εκπαίδευσης και να δημιουργήσει περισσότερες ευκαιρίες ανταλλαγών και συνεργασιών.
Τι δεν αλλάζει
Παρά τη δημόσια συζήτηση, υπάρχουν ορισμένα βασικά στοιχεία, που δεν αναμένεται να αλλάξουν. Ειδικότερα, τα δημόσια πανεπιστήμια θα συνεχίσουν να αποτελούν τον βασικό πυλώνα της ανώτατης εκπαίδευσης ενώ οι Πανελλαδικές Εξετάσεις θα εξακολουθήσουν να αποτελούν τον τρόπο εισαγωγής στα δημόσια ΑΕΙ, έως τη μελλοντική αλλαγή της σχετικής νομοθεσίας. Ούτε η κρατική χρηματοδότηση των δημόσιων ΑΕΙ πρόκειται να επηρεαστεί από την αναθεώρηση του άρθρου 16.
Συνολικά, εφόσον ολοκληρωθεί η αναθεώρηση του άρθρου 16, οι βασικές αλλαγές θα αφορούν κυρίως στη διεύρυνση των διαθέσιμων επιλογών σπουδών, τη δυνατότητα εγκατάστασης περισσότερων ξένων πανεπιστημίων στην Ελλάδα και την εξέλιξη του συνολικού χάρτη της ανώτατης εκπαίδευσης. Το κατά πόσο αυτές οι αλλαγές θα μεταφραστούν σε ουσιαστικά οφέλη για τους φοιτητές θα εξαρτηθεί από τον τρόπο εφαρμογής του νέου πλαισίου, την ποιότητα των ιδρυμάτων που θα λειτουργήσουν και την αδιάλειπτη στήριξη των δημόσιων πανεπιστημίων.
