Μια ολόκληρη ημέρα χρειάστηκε για να καθαριστεί μόλις ένα μικρό τμήμα δρόμου στη συνοικία Τελ αλ-Χάουα, στην πόλη της Γάζας. Όταν η εργασία ολοκληρώνεται, ο Άχμεντ Αλιάν, μηχανικός που εργάζεται για τον ΟΗΕ, είναι εμφανώς εξαντλημένος. Γύρω του, οι σωροί των ερειπίων εξακολουθούν να κυριαρχούν στο τοπίο, παρά τις ατελείωτες ώρες δουλειάς κάτω από τον καυτό καλοκαιρινό ήλιο, όπως αναφέρει ο βρετανικός Guardian.
“Νιώθω σαν να κρατάμε ένα κουτάλι και να προσπαθούμε να αδειάσουμε τη θάλασσα”, λέει ο Αλιάν.
Είναι ένα στιγμιότυπο που αποτυπώνει το μέγεθος της επιχείρησης που βρίσκεται σε εξέλιξη στη Λωρίδα της Γάζας. Εκεί όπου άλλοτε υπήρχαν δρόμοι γεμάτοι καταστήματα, γραφεία, κατοικίες, αυτοκίνητα και ανθρώπους, σήμερα κυριαρχούν κατεστραμμένα κτίρια και εκατομμύρια τόνοι συντριμμιών.
Σύμφωνα με τον Guardian, ο Αλιάν συμμετέχει σε ομάδα του Παγκόσμιου Προγράμματος Τροφίμων (WFP), η οποία επιχειρεί να αποκαταστήσει την πρόσβαση σε έναν από τους άλλοτε πολυσύχναστους δρόμους της Γάζας. Το οδόστρωμα έχει καλυφθεί από πέτρες και μπάζα, ενώ σε αρκετά σημεία λύματα αναβλύζουν από το έδαφος, καθώς το δίκτυο αποχέτευσης έχει υποστεί εκτεταμένες ζημιές.
Το μέγεθος του προβλήματος είναι τεράστιο. Ο ΟΗΕ εκτιμά ότι για την απομάκρυνση του μεγαλύτερου μέρους των ερειπίων μπορεί να απαιτηθούν επτά έως δέκα χρόνια και δισεκατομμύρια δολάρια. Πρόκειται για μια επιχείρηση που, ως προς την κλίμακά της, συγκαταλέγεται στις μεγαλύτερες επιχειρήσεις απομάκρυνσης πολεμικών ερειπίων στη σύγχρονη ιστορία.
“Η εκτίμηση για τη συνολική ποσότητα των ερειπίων στη Γάζα είναι ότι ανέρχονται σε 61 εκατομμύρια τόνους. Είναι περίπου 20 φορές η ποσότητα των ερειπίων που προέκυψαν από όλους τους πολέμους σε όλο τον κόσμο τα τελευταία 18 χρόνια”, δήλωσε ο Τζάκο Σίλιερς, ειδικός εκπρόσωπος του Προγράμματος Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών (UNDP) στην Παλαιστίνη.
Ένας δρόμος τη φορά
Η απομάκρυνση των ερειπίων γίνεται υπό εξαιρετικά επικίνδυνες συνθήκες. Ανάμεσα στα συντρίμμια μπορεί να βρίσκονται ανθρώπινα λείψανα, αλλά και πυρομαχικά που δεν έχουν εκραγεί.
Μέχρι σήμερα έχουν καθαριστεί περίπου 580 χιλιόμετρα δρόμων, επιτρέποντας τη διέλευση φορτηγών που μεταφέρουν ανθρωπιστική βοήθεια, την πρόσβαση συνεργείων και τη μετακίνηση κατοίκων.
Ωστόσο, η μέχρι τώρα πρόοδος αντιπροσωπεύει ένα ελάχιστο μέρος του συνολικού έργου. Έπειτα από περισσότερα από δύο χρόνια εργασιών, έχουν απομακρυνθεί περίπου 907.000 τόνοι ερειπίων, ενώ πάνω από 300.000 τόνοι έχουν ανακυκλωθεί και επαναχρησιμοποιηθεί. Πρόκειται για περίπου 1,5% του συνολικού όγκου.
Η επιχείρηση δυσχεραίνεται ακόμη περισσότερο από τους περιορισμούς στην είσοδο εξοπλισμού στη Γάζα. Σύμφωνα με το κείμενο, οι ισραηλινές αρχές θεωρούν ότι μεγάλο μέρος της βοήθειας, πέρα από τρόφιμα και φάρμακα, μπορεί να έχει “διπλή χρήση” και να καταλήξει να ωφελήσει τη Χαμάς.
Αρχικά, το WFP είχε επικεντρωθεί στην απομάκρυνση των μπάζων από τους δρόμους και στη συγκέντρωσή τους στις άκρες, ώστε να δημιουργούνται διάδρομοι διέλευσης. Η τεράστια όμως ποσότητα των ερειπίων, σε συνδυασμό με τις συνεχιζόμενες καταστροφές, καθιστά την επιχείρηση έναν διαρκή αγώνα.
Παράλληλα, η πρόσβαση ανθρώπων και ανθρωπιστικών οργανώσεων περιορίζεται σε περίπου 30% της συνολικής έκτασης της Λωρίδας της Γάζας, γεγονός που περιπλέκει ακόμη περισσότερο τη διαχείριση των συντριμμιών.
“Ένας από τους τρόπους με τους οποίους προσπαθήσαμε να αντιμετωπίσουμε αυτό το πρόβλημα είναι η ανακύκλωση και η επαναχρησιμοποίηση των ερειπίων με διαφορετικούς τρόπους”, επισημαίνει ο Σίλιερς.
Από τα μπάζα σε υλικό για νέους δρόμους
Το UNDP έχει δημιουργήσει πέντε σημεία επεξεργασίας ερειπίων στη Γάζα. Εκεί μεταφέρονται τα υλικά που συγκεντρώνονται από δρόμους και κατεστραμμένες υποδομές, ώστε να υποστούν επεξεργασία και να χρησιμοποιηθούν εκ νέου.
Πρώτα αφαιρούνται υλικά όπως μέταλλα και χαλύβδινες ράβδοι. Στη συνέχεια το σκυρόδεμα περνά από θραυστήρες και μετατρέπεται σταδιακά σε μικρότερα κομμάτια, περίπου στο μέγεθος μικρών πετρών.
Συνολικά, το UNDP χρησιμοποιεί επτά θραυστήρες, οι οποίοι βρίσκονταν στη Γάζα ήδη πριν από τον πόλεμο.
Σε μία από τις εγκαταστάσεις, η οποία στο παρελθόν λειτουργούσε ως αποθηκευτικός χώρος του ΟΗΕ, τεράστιοι σωροί μπάζων καταλαμβάνουν την αυλή. Τα φορτηγά ζυγίζονται πριν αδειάσουν τα φορτία τους, ενώ ο θόρυβος των μηχανημάτων που συνθλίβουν το σκυρόδεμα είναι συνεχής. Η ατμόσφαιρα γεμίζει σκόνη.
Ο ίδιος ο εξοπλισμός αποτελεί σημαντικό πρόβλημα. Τα μηχανήματα έχουν υποστεί σοβαρές φθορές και οι βλάβες είναι συχνές, καθώς υπάρχουν ελλείψεις σε ανταλλακτικά, λιπαντικά κινητήρων και άλλα απαραίτητα υλικά συντήρησης.
Οι περιορισμοί στην εισαγωγή οικοδομικών υλικών έχουν οδηγήσει τους μηχανικούς στην αξιοποίηση των ανακυκλωμένων ερειπίων για πρακτικές ανάγκες. Ένα μέρος χρησιμοποιείται για την επισκευή δρόμων, ενώ άλλο τοποθετείται ως υπόστρωμα κάτω από σκηνές και προσωρινά καταλύματα, ώστε να προστατεύονται από τα νερά της βροχής και τα λύματα.
Ο Νεχάλ Αμπού Χασάν, μέλος της ομάδας του WFP, εξηγεί ότι τα ανακυκλωμένα υλικά δεν έχουν την ίδια ποιότητα με τα φυσικά υλικά που χρησιμοποιούνται υπό κανονικές συνθήκες για την κατασκευή δρόμων. Η επεξεργασία τους είναι επίσης δυσκολότερη.
“Αλλά δεν υπάρχει εναλλακτική λύση. Αυτές οι λύσεις μας έχουν επιβληθεί από την πραγματικότητα στην οποία ζούμε”, λέει.
Για περισσότερους από 2,1 εκατομμύρια εκτοπισμένους που ζουν σε σκηνές και προσωρινά καταλύματα, τα ερείπια έχουν πλέον γίνει αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας. Οι ανθρωπιστικές συνθήκες παραμένουν ιδιαίτερα δύσκολες, ενώ η καταστροφή έχει διαμορφώσει ένα περιβάλλον στο οποίο η ζωή συνεχίζεται ανάμεσα στα συντρίμμια.
Η επιστροφή της οικονομικής δραστηριότητας
Η απομάκρυνση των ερειπίων δεν αφορά μόνο την αποκατάσταση της κυκλοφορίας. Σε ορισμένες περιοχές δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την επαναλειτουργία καταστημάτων και μικρών επιχειρήσεων.
“Ένα από τα πράγματα που έχουμε δει είναι ότι όταν καθαρίζουμε τα ερείπια μπροστά από τα κατεστραμμένα καταστήματα και επιχειρήσεις, πολλά από αυτά ανοίγουν ξανά μέσα σε περίπου 20 ημέρες”, διαπιστώνει ο Σίλιερς.
Η αποκατάσταση ενός δρόμου, επομένως, μπορεί να σημαίνει ταυτόχρονα αποκατάσταση της πρόσβασης, της εμπορικής δραστηριότητας και ενός μικρού μέρους της καθημερινότητας που είχε διακοπεί.
Όταν τα ερείπια κρύβουν ανθρώπους και αναμνήσεις
Πίσω από κάθε σωρό μπάζων, όμως, μπορεί να υπάρχει κάτι πολύ περισσότερο από κατεστραμμένο σκυρόδεμα.
Για τις οικογένειες που έχασαν τα σπίτια τους, τα ερείπια αποτελούν ταυτόχρονα τον χώρο όπου βρίσκονταν τα υπάρχοντα, οι προσωπικές αναμνήσεις και, σε ορισμένες περιπτώσεις, οι άνθρωποί τους.
“Τα ερείπια σε πολλές περιοχές δεν αντιπροσωπεύουν απλώς συντρίμμια για τους ανθρώπους. Αντιπροσωπεύουν ολόκληρη τη ζωή και τις αναμνήσεις τους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να υπάρχουν ακόμα πτώματα κάτω από τα ερείπια. Γι’ αυτό και η απομάκρυνσή τους είναι ένα πολύ ευαίσθητο ζήτημα για τις οικογένειες και τις κοινότητες”, εξηγεί ο Αμπού Χασάν.
Το ζήτημα των ανθρώπινων λειψάνων που ενδέχεται να παραμένουν κάτω από τα ερείπια αποτελεί μία από τις πιο δύσκολες πτυχές της επιχείρησης. Εκτιμήσεις που επικαλείται το UNDP κάνουν λόγο για 8.000 έως 10.000 σορούς που μπορεί να παραμένουν θαμμένες κάτω από τα συντρίμμια.
Το UNDP συνεργάζεται με οργανώσεις, μεταξύ των οποίων και η Διεθνής Επιτροπή του Ερυθρού Σταυρού, για τον εντοπισμό σημείων όπου ενδέχεται να υπάρχουν ανθρώπινα λείψανα. Οι περιοχές αυτές λαμβάνονται υπόψη στον σχεδιασμό των εργασιών απομάκρυνσης και ανακύκλωσης.
“Εφαρμόζουμε επίσης μια ιατροδικαστική διαδικασία για την ταυτοποίηση των λειψάνων. Προσπαθούμε να διασφαλίσουμε ότι θα τύχουν της σωστής διαχείρισης και ότι θα γίνουν σεβαστά τα θρησκευτικά δικαιώματα ταφής, παρέχοντας παράλληλα τα απαραίτητα έγγραφα και πιστοποιητικά στους συγγενείς των νεκρών. Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό για τις οικογένειες στη Γάζα”, λέει ο Σίλιερς.
Ο αόρατος κίνδυνος των μη εκραγέντων πυρομαχικών
Τα ερείπια κρύβουν και έναν ακόμη κίνδυνο: πυρομαχικά που δεν έχουν εκραγεί.
Οι ομάδες του UNDP και του WFP συνεργάζονται με την Υπηρεσία Δράσης κατά των Ναρκών του ΟΗΕ (UNMAS), το βρετανικό Halo Trust και άλλες οργανώσεις πριν από την έναρξη των εργασιών. Στόχος είναι να εντοπιστούν πιθανές εκρηκτικές απειλές και να προστατευθούν τόσο οι εργαζόμενοι όσο και οι οικογένειες που επιστρέφουν στις περιοχές κατοικίας τους.
Η περιορισμένη δυνατότητα απομάκρυνσης εκρηκτικών σημαίνει ότι δεν είναι εφικτό να εξουδετερωθούν ή να απομακρυνθούν όλα τα πυρομαχικά. Οι ομάδες μπορούν, ωστόσο, να εντοπίζουν επικίνδυνες περιοχές και να τις σηματοδοτούν.
Οι κίνδυνοι δεν περιορίζονται στα εκρηκτικά. Ανάμεσα στα συντρίμμια μπορεί να υπάρχουν και επικίνδυνες ουσίες, όπως αμίαντος, του οποίου οι ίνες μπορούν να προκαλέσουν σοβαρά προβλήματα υγείας όταν εισπνέονται.
Επιπλέον, τα κτίρια που έχουν υποστεί μερική καταστροφή παραμένουν εν δυνάμει επικίνδυνα. Κάποιες οικογένειες επιστρέφουν θεωρώντας ότι οι κατοικίες τους είναι ασφαλείς, για να βρεθούν αντιμέτωπες με απρόβλεπτες καταρρεύσεις. Για τον λόγο αυτό, η αξιολόγηση της στατικής και συνολικής ασφάλειας των κατεστραμμένων κτιρίων αποτελεί κρίσιμο στάδιο πριν από την επιστροφή των κατοίκων.
Το έργο της απομάκρυνσης των ερειπίων δεν είναι, επομένως, απλώς μια επιχείρηση καθαρισμού. Είναι μια μακρά διαδικασία που συνδέεται με την ασφάλεια, την ανθρωπιστική βοήθεια, την επαναλειτουργία των υποδομών, την οικονομική δραστηριότητα, αλλά και την αναζήτηση ανθρώπινων λειψάνων.
Και το μέγεθος της καταστροφής σημαίνει ότι η προσπάθεια θα χρειαστεί να συνεχιστεί για χρόνια.
“Η πρόοδος είναι αργή, προσπαθούμε να κάνουμε ό,τι μπορούμε παρά τους περιορισμούς στην εισαγωγή του εξοπλισμού και των υπηρεσιών που χρειαζόμαστε”, καταλήγει ο Σίλιερς.
