Με την ενεργειακή κρίση και την ανάγκη λήψης πρόσθετων μέτρων για τη στήριξη νοικοκυριών και επιχειρήσεων να κυριαρχούν στην ατζέντα, ξεκινά σήμερα, Πέμπτη 15 Οκτωβρίου, στις 11 το πρωί ώρα Ελλάδας, η διήμερη Σύνοδος Κορυφής της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις Βρυξέλλες.
Οι «27» καλούνται να αναζητήσουν κοινές απαντήσεις στην εκτόξευση του ενεργειακού κόστους, υπό την πίεση της κρίσης στη Μέση Ανατολή, ενώ σημαντικές διαφωνίες παραμένουν για τον νέο επταετή ευρωπαϊκό προϋπολογισμό της περιόδου 2028-2034. Στις συζητήσεις, που θα ολοκληρωθούν την Παρασκευή 16 Οκτωβρίου, περιλαμβάνονται επίσης η οικονομική και στρατιωτική στήριξη της Ουκρανίας, η ευρωπαϊκή άμυνα, το μεταναστευτικό και η διεύρυνση της ΕΕ.
Ενεργειακή κρίση: Τα μέτρα που εξετάζουν οι Ευρωπαίοι ηγέτες
Η αντιμετώπιση των υψηλών τιμών ενέργειας αποτελεί την πρώτη μεγάλη δοκιμασία για τους Ευρωπαίους ηγέτες, καθώς οι επιπτώσεις της κρίσης στη Μέση Ανατολή στις διεθνείς αγορές εντείνουν τις πιέσεις στην ευρωπαϊκή οικονομία. Στο επίκεντρο βρίσκεται η ανάγκη άμεσης ανακούφισης των καταναλωτών και των επιχειρήσεων, χωρίς να εγκαταλειφθεί η μακροπρόθεσμη στρατηγική για τη μείωση της εξάρτησης της Ευρώπης από τα ορυκτά καύσιμα.
Στην επιστολή πρόσκλησης προς τους ηγέτες, ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα, ζητά «άμεση δράση», καλώντας τους να δώσουν σαφείς κατευθύνσεις στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την επεξεργασία «στοχευμένων και προσωρινών μέτρων» που θα περιορίσουν τις επιπτώσεις των ανατιμήσεων.
Ωστόσο, η εξεύρεση κοινής λύσης δεν θεωρείται εύκολη. «Δεν υπάρχει μία μαγική λύση» που να μπορεί να αντιμετωπίσει άμεσα το πρόβλημα των καταναλωτών και των επιχειρήσεων, ανέφερε Ευρωπαίος αξιωματούχος, εξηγώντας ότι οι διαφορετικές προτάσεις των κρατών-μελών θα πρέπει να αξιολογηθούν τόσο ως προς την αποτελεσματικότητά τους όσο και ως προς τις πιθανότητες εξασφάλισης της αναγκαίας συναίνεσης.
Φόρος στα υπερκέρδη, μειώσεις ΦΠΑ και δημοσιονομική ευελιξία
Μεταξύ των προτάσεων που έχουν τεθεί στο τραπέζι βρίσκεται η επιβολή φόρου στα έκτακτα κέρδη των ενεργειακών εταιρειών (windfall tax), την οποία υποστηρίζουν έξι κράτη-μέλη: η Γερμανία, η Ιταλία, η Ισπανία, η Πολωνία, η Αυστρία και η Πορτογαλία.
Παράλληλα, η Ελλάδα και η Ιταλία διεκδικούν μεγαλύτερα περιθώρια δημοσιονομικής ευελιξίας, προκειμένου οι εθνικές κυβερνήσεις να μπορούν να χρηματοδοτήσουν προσωρινές παρεμβάσεις για την αντιμετώπιση των υψηλών τιμών.
Στις συζητήσεις περιλαμβάνονται επίσης φορολογικές ελαφρύνσεις, όπως η μείωση του ΦΠΑ και των ειδικών φόρων κατανάλωσης στα ενεργειακά προϊόντα. Η Ιταλία και η Τσεχία έχουν προτείνει, επιπλέον, προσωρινές τροποποιήσεις στο ευρωπαϊκό Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών (ETS), με στόχο τον περιορισμό του κόστους για την οικονομία.
Από την πλευρά της, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιμένει στην ανάγκη «δημοσιονομικής σύνεσης», προειδοποιώντας ότι οι παρεμβάσεις δεν θα πρέπει να προκαλέσουν νέες πιέσεις στα δημόσια οικονομικά ή να κλονίσουν την εμπιστοσύνη των αγορών.
Ειδικά για την ευρωπαϊκή φορολόγηση των έκτακτων κερδών των ενεργειακών επιχειρήσεων, η Επιτροπή διατηρεί επιφυλάξεις, θεωρώντας ότι οι εθνικές κυβερνήσεις βρίσκονται σε καλύτερη θέση να αποφασίσουν εάν και πώς θα εφαρμόσουν ένα τέτοιο μέτρο. Έχει πάντως συμφωνηθεί η συγκρότηση ομάδας εργασίας που θα εξετάσει το ζήτημα, θα διευκολύνει την ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών και θα παράσχει υποστήριξη στα κράτη-μέλη.
Σύμφωνα με το σχέδιο συμπερασμάτων, οι ηγέτες αναμένεται να ζητήσουν από την Κομισιόν να εξετάσει επιπλέον πρωτοβουλίες για την αντιμετώπιση των ανατιμήσεων. «Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο καλεί την Επιτροπή να εξετάσει και να προτείνει, εφόσον κρίνεται σκόπιμο, περαιτέρω μέτρα για την αντιμετώπιση της ραγδαίας αύξησης των τιμών ενέργειας βραχυπρόθεσμα», αναφέρεται στο κείμενο, η τελική διατύπωση του οποίου θα εξαρτηθεί από τις διαπραγματεύσεις.
Κρατικές ενισχύσεις στη βιομηχανία και αλλαγές για το φυσικό αέριο
Πέρα από τις άμεσες φορολογικές παρεμβάσεις, οι Ευρωπαίοι ηγέτες αναμένεται να εκφράσουν τη στήριξή τους σε σειρά βραχυπρόθεσμων πρωτοβουλιών της Επιτροπής.
Σε αυτές περιλαμβάνεται η παράταση του πλαισίου κρατικών ενισχύσεων για τις βιομηχανίες που πλήττονται περισσότερο από το υψηλό ενεργειακό κόστος, καθώς και η ανάπτυξη πλαισίου για τη βελτίωση της δυναμικότητας και της αποδοτικότητας των διυλιστηρίων. Προβλέπονται επίσης πρωτοβουλίες για την εθελοντική ομαδοποίηση της ενεργειακής ζήτησης.
Η Επιτροπή έχει προτείνει ακόμη την αναβολή για ένα έτος ορισμένων υποχρεώσεων που απορρέουν από τον ευρωπαϊκό κανονισμό για το μεθάνιο, ώστε να διευκολυνθούν οι εισαγωγές φυσικού αερίου και πετρελαίου.
Σε βάθος χρόνου, οι «27» αναμένεται να επισημάνουν ότι η ουσιαστική λύση περνά μέσα από την επιτάχυνση της ενεργειακής μετάβασης, την αύξηση της παραγωγής καθαρής ενέργειας και την αναβάθμιση των ενεργειακών δικτύων. Στόχος είναι η σταδιακή απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα και ο περιορισμός του κόστους ενέργειας.
Παράλληλα, ενόψει της αναθεώρησης του ETS, αναμένεται να ζητηθεί η διαμόρφωση κανόνων για τις εκπομπές ρύπων που δεν θα υπονομεύουν την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας.
Προϋπολογισμός 2028-2034: Πρόταση για περικοπές 141 δισ. ευρώ
Ένα από τα δυσκολότερα θέματα της Συνόδου είναι η διαπραγμάτευση για το νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο της ΕΕ, που θα καλύψει την περίοδο 2028-2034.
Η συζήτηση θα βασιστεί στη συμβιβαστική πρόταση της Ιρλανδικής Προεδρίας, η οποία προβλέπει μείωση του προϋπολογισμού κατά περίπου 8%, ή 141 δισ. ευρώ, σε σύγκριση με την αρχική πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Με βάση το νέο σχέδιο, το συνολικό ύψος του επταετούς προϋπολογισμού διαμορφώνεται σε περίπου 1,622 τρισ. ευρώ, σε σταθερές τιμές του 2025.
Παρά τις περικοπές, οι διαφωνίες παραμένουν σημαντικές, καθώς τα κράτη-μέλη έχουν διαφορετικές προτεραιότητες τόσο για το συνολικό ύψος των δαπανών όσο και για την κατανομή των κονδυλίων.
Από τη μία πλευρά βρίσκονται οι λεγόμενες «φειδωλές» χώρες, δηλαδή η Γερμανία, η Σουηδία, η Ολλανδία, η Αυστρία, η Φινλανδία και η Δανία, οι οποίες θεωρούν ότι ακόμη και ο αναθεωρημένος προϋπολογισμός είναι υπερβολικά υψηλός. Για τον λόγο αυτό ζητούν πρόσθετες περικοπές, που θα μπορούσαν να ανέλθουν σε αρκετές εκατοντάδες δισεκατομμύρια ευρώ.
Στην αντίθετη πλευρά βρίσκονται οι 17 χώρες της ομάδας των «Φίλων της Συνοχής», μεταξύ των οποίων η Ελλάδα, η Ιταλία και η Ισπανία, που επιδιώκουν να διατηρηθούν τα κονδύλια για την Κοινή Αγροτική Πολιτική και την πολιτική συνοχής. Οι χώρες αυτές τονίζουν ότι η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση είναι καθοριστική για τη στήριξη του αγροτικού τομέα και την ανάπτυξη των περιφερειών.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εμφανίζεται επίσης δυσαρεστημένη από την έκταση των περικοπών που περιλαμβάνονται στην ιρλανδική πρόταση, προειδοποιώντας ότι ενδέχεται να θέσουν σε κίνδυνο βασικές ευρωπαϊκές προτεραιότητες, τις οποίες έχουν ήδη συμφωνήσει τα κράτη-μέλη. Η Γαλλία, από την πλευρά της, υποστηρίζει την ανάγκη ενός «φιλόδοξου» προϋπολογισμού, με επαρκή χρηματοδότηση για ουσιαστικές κοινές πολιτικές.
Οι νέες πηγές εσόδων και το χρονοδιάγραμμα της συμφωνίας
Εκτός από τις διαφωνίες για τις δαπάνες, ανοιχτό παραμένει και το ζήτημα των νέων ίδιων πόρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δηλαδή των πρόσθετων πηγών εσόδων που θα μπορούσαν να χρηματοδοτήσουν τον κοινό προϋπολογισμό.
Η επίτευξη συμβιβασμού στο συγκεκριμένο θέμα θεωρείται καθοριστική για την έκβαση των διαπραγματεύσεων, καθώς συνδέεται άμεσα με το ύψος των εθνικών συνεισφορών και τις δυνατότητες χρηματοδότησης των ευρωπαϊκών πολιτικών.
Η σημερινή συζήτηση αποτελεί το πρώτο στάδιο της διαπραγμάτευσης μεταξύ των αρχηγών κρατών και κυβερνήσεων. Η Ιρλανδική Προεδρία και ο Αντόνιο Κόστα επιδιώκουν να επιτευχθεί συμφωνία έως το τέλος του 2026, αν και ορισμένα κράτη-μέλη αμφισβητούν κατά πόσο το χρονοδιάγραμμα είναι ρεαλιστικό.
Μετά τη Σύνοδο, ο Κόστα θα αναλάβει την περαιτέρω διαχείριση των διαπραγματεύσεων, με τους ευρωπαϊκούς θεσμούς να επιδιώκουν την ολοκλήρωσή τους πριν από τα Χριστούγεννα.
Η προσπάθεια να υπάρξει συμφωνία εντός του έτους συνδέεται και με την επιθυμία να αποφευχθεί η παράταση των διαβουλεύσεων μέσα στο 2027, όταν έχουν προγραμματιστεί σημαντικές εκλογικές αναμετρήσεις σε ευρωπαϊκές χώρες, μεταξύ των οποίων οι προεδρικές εκλογές στη Γαλλία.
Ουκρανία: Στις Βρυξέλλες ο Ζελένσκι, ανοιχτή η χρηματοδότηση για το 2027
Τη δεύτερη ημέρα της Συνόδου, την Παρασκευή 16 Οκτωβρίου, οι Ευρωπαίοι ηγέτες θα επικεντρωθούν στην Ουκρανία, με τον πρόεδρο της χώρας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, να αναμένεται στις Βρυξέλλες για να ενημερώσει τους «27» σχετικά με τις ανάγκες της χώρας του.
Η συζήτηση πραγματοποιείται εν μέσω των συνεχιζόμενων ρωσικών επιθέσεων εναντίον αμάχων και κρίσιμων υποδομών, ενώ η ΕΕ επιδιώκει να διασφαλίσει ότι η Ουκρανία θα διαθέτει τους αναγκαίους πόρους για την αντιμετώπιση των στρατιωτικών και οικονομικών πιέσεων.
Οι ηγέτες αναμένεται να επαναβεβαιώσουν τη δέσμευσή τους για συνεχή στήριξη του Κιέβου και την αποφασιστικότητά τους να αυξήσουν την πίεση στη Ρωσία, με στόχο τον τερματισμό του πολέμου και τη συμμετοχή της Μόσχας σε ουσιαστικές ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις.
Σημαντικό ζήτημα αποτελεί η συμφωνία της ΕΕ για τη χορήγηση δανείου 90 δισ. ευρώ προς την Ουκρανία για τη διετία 2026-2027. Από το συνολικό ποσό, τα 60 δισ. ευρώ προορίζονται για στρατιωτική βοήθεια και τα υπόλοιπα 30 δισ. ευρώ για την κάλυψη δημοσιονομικών αναγκών.
Ωστόσο, ενώ έχουν προσδιοριστεί οι πόροι για το 2026, η χρηματοδότηση των αναγκών του 2027 παραμένει ανοιχτή. Στο σχέδιο συμπερασμάτων, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο επαναλαμβάνει τη δέσμευσή του να συμβάλει στην κάλυψη των επειγουσών χρηματοδοτικών αναγκών της Ουκρανίας, σε συνεργασία με διεθνείς εταίρους.
Παράλληλα, αναμένει επικαιροποιημένη αξιολόγηση της οικονομικής κατάστασης και των αναγκών της χώρας από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, ενώ καλεί τους διεθνείς εταίρους να ενισχύσουν άμεσα την οικονομική και στρατιωτική βοήθειά τους.
Δυσαρέσκεια της ΕΕ για τη συμφωνία ΗΠΑ – Ρωσίας στο ντίζελ
Στο επίκεντρο των συζητήσεων για την Ουκρανία αναμένεται να βρεθεί και η συμφωνία μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ρωσίας για το ντίζελ, η οποία έχει προκαλέσει αντιδράσεις στις Βρυξέλλες.
Ευρωπαίος αξιωματούχος χαρακτήρισε τη συμφωνία «λυπηρή», επισημαίνοντας ότι έρχεται σε αντίθεση με τη στρατηγική που ακολουθούν οι ΗΠΑ και η Ευρωπαϊκή Ένωση τα τελευταία τεσσεράμισι χρόνια για την άσκηση πίεσης στη Μόσχα.
Η δυσαρέσκεια αυτή αποτυπώνεται και στο σχέδιο συμπερασμάτων, στο οποίο αναφέρεται ότι «το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο εκφράζει τη λύπη του για την απόφαση των Ηνωμένων Πολιτειών να άρουν προσωρινά τις κυρώσεις στο ρωσικό ντίζελ».
Πέρα από το οικονομικό σκέλος της στήριξης προς το Κίεβο, οι ηγέτες θα εξετάσουν και την πρόοδο στην ευρωπαϊκή αμυντική ετοιμότητα, με έμφαση στην αντιμετώπιση των υβριδικών επιθέσεων που αποδίδονται στη Ρωσία και στην κάλυψη κρίσιμων ελλείψεων στις στρατιωτικές δυνατότητες των κρατών-μελών.
Μεταναστευτικό: Επιστροφές, εξωτερικά σύνορα και μηχανισμός έκτακτης ανάγκης
Στην ατζέντα της Παρασκευής περιλαμβάνεται επίσης το μεταναστευτικό, με τους Ευρωπαίους ηγέτες να εξετάζουν την ενίσχυση της προστασίας των εξωτερικών συνόρων, την επιτάχυνση των επιστροφών και τη διαχείριση περιπτώσεων αιφνίδιων μαζικών αφίξεων.
Στην επιστολή της προς τους ηγέτες, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, αναδεικνύει την ανάγκη ενίσχυσης της ευρωπαϊκής πολιτικής για τη μετανάστευση, μεταξύ άλλων μέσω της δημιουργίας νέου πλαισίου αντιμετώπισης έκτακτων καταστάσεων.
Ο προτεινόμενος μηχανισμός θα προβλέπει μεγαλύτερη ευελιξία στη διαχείριση των συνόρων, στις διαδικασίες ασύλου και στις επιστροφές, όταν τα κράτη-μέλη βρίσκονται αντιμέτωπα με αιφνίδια αύξηση των μεταναστευτικών ροών και τα διαθέσιμα εργαλεία δεν επαρκούν για την αντιμετώπισή της.
Στόχος είναι να μπορούν οι ευρωπαϊκές αρχές να ανταποκρίνονται ταχύτερα σε κρίσεις, διατηρώντας παράλληλα κοινό πλαίσιο διαχείρισης των μεταναστευτικών πιέσεων.
Μέση Ανατολή, θαλάσσια ασφάλεια και διεύρυνση της ΕΕ
Οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή θα αποτελέσουν ακόμη ένα σημαντικό θέμα της Συνόδου, καθώς οι επιπτώσεις της κρίσης εκτείνονται πέρα από την περιφερειακή ασφάλεια και επηρεάζουν άμεσα τις διεθνείς αγορές και τις αλυσίδες εφοδιασμού.
Οι ηγέτες θα εξετάσουν τις τελευταίες εξελίξεις στην περιοχή, δίνοντας ιδιαίτερη βαρύτητα στην ελευθερία της ναυσιπλοΐας και τη θαλάσσια ασφάλεια, ζητήματα που συνδέονται άμεσα με την ομαλή μεταφορά ενέργειας, λιπασμάτων και τροφίμων.
Παράλληλα, κατά το δείπνο εργασίας της πρώτης ημέρας, θα συζητηθούν η μελλοντική διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης και οι εσωτερικές μεταρρυθμίσεις που θα απαιτηθούν ώστε η Ένωση να μπορέσει να λειτουργήσει αποτελεσματικά με περισσότερα κράτη-μέλη.
Ιδιαίτερη αναφορά αναμένεται να γίνει στην ενταξιακή πορεία του Μαυροβουνίου, καθώς και στην πρόοδο των σχετικών διαπραγματεύσεων. Οι Ευρωπαίοι ηγέτες θα εξετάσουν τις θεσμικές αλλαγές που θεωρούνται αναγκαίες ενόψει της μελλοντικής διεύρυνσης, σε μια περίοδο κατά την οποία η Ένωση καλείται να συνδυάσει τις φιλοδοξίες της για μεγαλύτερη γεωπολιτική επιρροή με τις αυξανόμενες οικονομικές και δημοσιονομικές πιέσεις.
