Η ρητορική του Προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ επί παντός επιστητού, από τους τιμωρητικούς δασμούς μέχρι την “ιδιοκτησία” της Γροιλανδίας, έχει οδηγήσει σε επανεξέταση της αμυντικής στρατηγικής της Ευρώπης.
Στις Βρυξέλλες, διπλωμάτες, αξιωματούχοι και think tanks έχουν αναλωθεί κατά ένα μεγάλο μέρος του περασμένου έτους σε συζητήσεις για το αν οι ΗΠΑ θα εξακολουθήσουν να σέβονται το Άρθρο 5 του της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας (ΝΑΤΟ), με το οποίο δεσμεύονται ότι μια επίθεση σε ένα συμβαλλόμενο κράτος θα θεωρείται ως επίθεση σε όλα, εάν χρειαστεί.
Τι λένε οι Συνθήκες της Ένωσης
Αλλά ανεξάρτητα από το αν αυτή η ρήτρα συλλογικής άμυνας ισχύει ή όχι, υπάρχει μια άλλη, λιγότερο γνωστή δέσμευση συλλογικής άμυνας, η οποία δεσμεύει τα περισσότερα ευρωπαϊκά κράτη. Το Άρθρο 42.7 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΣΕΕ) υποχρεώνει τα κράτη-μέλη να παρέχουν βοήθεια “με όλα τα μέσα που έχουν στη διάθεσή τους” εάν μια άλλη χώρα της ΕΕ δεχθεί επίθεση. Τι συνεπάγεται, λοιπόν, αυτή η ρήτρα αμοιβαίας άμυνας και είναι πιθανό τα μέλη της ΕΕ να την τηρήσουν σε περίπτωση επίκλησης του άρθρου;
Τι είναι το Άρθρο 42.7 και πώς διαφέρει από το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ;
Το 2009, η Ευρωπαϊκή Ένωση εισήγαγε μια ρήτρα αμοιβαίας άμυνας, βάσει του Άρθρου 42.7, η οποία ορίζει ότι “εάν ένα κράτος μέλος πέσει θύμα ένοπλης επίθεσης στο έδαφός του, τα άλλα κράτη-μέλη έχουν απέναντί ??του υποχρέωση παροχής βοήθειας και συνδρομής με όλα τα μέσα που διαθέτουν”.
Το άρθρο διευκρινίζει περαιτέρω ότι αυτή η υποχρέωση “δεν θίγει τον ειδικό χαρακτήρα της πολιτικής ασφάλειας και άμυνας ορισμένων κρατών μελών” – μια αναγνώριση για τις χώρες των οποίων οι κύριες αμυντικές δεσμεύσεις διαμορφώνονται από το ΝΑΤΟ.
Βασικές διαφορές με το ΝΑΤΟ
Ο Γιούραϊ Μάιτσιν, αναλυτής πολιτικής ασφάλειας και άμυνας στο Κέντρο Ευρωπαϊκής Πολιτικής με έδρα τις Βρυξέλλες, δήλωσε στην DW ότι η κύρια διαφορά μεταξύ των ρητρών αμοιβαίας άμυνας της ΕΕ και του ΝΑΤΟ έγκειται στον τρόπο με τον οποίο έπρεπε να παρέχεται η αμυντική υποστήριξη. Ενώ η διάταξη της ΕΕ βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στη διακυβερνητική και διμερή βοήθεια, η ρήτρα συλλογικής άμυνας του ΝΑΤΟ αντανακλούσε μια ευρύτερη, πιο δομική αρχή αποτροπής.
Ο πρώην Γερμανός βουλευτής των Σοσιαλδημοκρατών και ειδικός σε θέματα αμυντικής πολιτικής Κρίστιαν Κλινκ πιστεύει ότι το Άρθρο 42.7 της ΕΕ είναι πιο “συμπεριληπτικό” από το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ, τουλάχιστον στα χαρτιά. Η απαίτηση παροχής βοήθειας “με όλα τα μέσα που βρίσκονται στη διάθεσή τους” ερμηνεύτηκε ευρέως ως “μέχρι το τέλος των δυνάμεων τους”, δήλωσε στην DW.
Αντίθετα, η διατύπωση του Άρθρου 5 δίνει στα κράτη του ΝΑΤΟ μεγαλύτερη εθνική διακριτική ευχέρεια, επιτρέποντας σε κάθε χώρα να λάβει “όποια μέτρα κρίνει απαραίτητα, συμπεριλαμβανομένης της χρήσης ένοπλης βίας”. Παρ’ όλα αυτά, και οι δύο ειδικοί υπογράμμισαν ότι η βοήθεια βάσει του Άρθρου 42.7 δεν σημαίνει μόνο στρατιωτική υποστήριξη, αλλά θα μπορούσε επίσης να λάβει τη μορφή διπλωματίας, ανθρωπιστικής βοήθειας και οικονομικής υποστήριξης. Αυτό θα μπορούσε να είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τα μη ευθυγραμμισμένα μέλη της ΕΕ, την Αυστρία, την Κύπρο, την Ιρλανδία και τη Μάλτα, τα οποία παραδοσιακά αποφεύγουν τη συμμετοχή τους σε επίσημες στρατιωτικές συμμαχίες.
Έχει δοκιμαστεί ποτέ μία από τις δύο ρήτρες άμυνας;
Το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ έχει ενεργοποιηθεί μόνο μία φορά στην ιστορία του, μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου στις ΗΠΑ το 2001. Σε απάντηση, η συμμαχία ανέπτυξε πολλά αεροσκάφη επιτήρησης για να βοηθήσει στην περιπολία του εναέριου χώρου των ΗΠΑ. Συνολικά, 830 μέλη πληρώματος από 13 χώρες του ΝΑΤΟ πέταξαν σε περισσότερες από 360 αποστολές. Ομοίως, επίκληση του Άρθρου 42.7 της ΕΕ έχει υπάρξει μόνο μία φορά – επίσης ως απάντηση στην τρομοκρατία.
Το 2015, μετά από επιθέσεις του Ισλαμικού Κράτους στο Παρίσι, η Γερμανία και άλλα μέλη της ΕΕ υποστήριξαν τις γαλλικές δυνάμεις με ναυτικά και αεροπορικά μέσα, αλλά αυτό συνέβη κυρίως στο πλαίσιο ενός συνασπισμού κατά του ISIS υπό την ηγεσία των ΗΠΑ.
Ο Μάιτσιν διευκρινίζει ωστόσο ότι και στις δύο περιπτώσεις οι ρήτρες συλλογικής άμυνας είχαν εφαρμοστεί σε απάντηση σε γεγονότα “για τα οποία δεν είχαν σχεδιαστεί”. Ο Κλινκλ συμφωνεί υποστηρίζοντας ότι η Γαλλία “αντιμετώπισε μια τρομοκρατική επίθεση το 2015, αλλά όχι μια μεγάλη στρατιωτική επίθεση” και ότι το Άρθρο 42.7 παραμένει ως εκ τούτου σε μεγάλο βαθμό μη δοκιμασμένο.
Θα υπερασπίζονταν τα κράτη της ΕΕ το ένα το άλλο;
Από την πλήρη εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022, πολλά κράτη της ΕΕ έχουν ασχοληθεί με την ενίσχυση των αμυντικών δαπανών του ΝΑΤΟ και την ενσωμάτωση των στρατιωτικών τους συστημάτων. Ο Κλινκλ πιστεύει ότι η Ευρώπη έχει ακόμη μακρύ δρόμο μπροστά της για την ανάπτυξη αμυντικών δυνατοτήτων, αλλά επισημαίνει ότι έχει σημειωθεί πρόοδος. “Οι ολλανδικές χερσαίες δυνάμεις είναι πλήρως συντονισμένες με τις γερμανικές χερσαίες δυνάμεις. Επιχειρούν και εκπαιδεύονται μαζί”, εξήγησε ο Κλινκλ.
Επίσης, επεσήμανε τη ναυτική συνεργασία μεταξύ Ολλανδίας και Βελγίου. “Αν μπορέσουμε να συνεχίσουμε αυτό το έργο και να ενεργήσουμε με το πνεύμα που έδειξαν οι Ευρωπαίοι ηγέτες στο Νταβός, όταν αντέδρασαν στα σχόλια του Τραμπ για τη Γροιλανδία, είμαστε έτοιμοι πρακτικά”, πρόσθεσε.
Ο επικεφαλής του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, έστειλε πάντως πρόσφατα ένα διαφορετικό μήνυμα: “Αν κάποιος πιστεύει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση, ή η Ευρώπη στο σύνολό της, μπορεί να αμυνθεί χωρίς τις ΗΠΑ, ας συνεχίσει να ονειρεύεται”. Ο Μάιτσιν συμφωνεί. “Όταν μιλάμε για την ικανότητα της Ευρώπης να αμυνθεί χωρίς τις Ηνωμένες Πολιτείες, δεν πρέπει να σκεφτόμαστε μόνο μια επίθεση μεγάλης κλίμακας όπως στην Ουκρανία”, δήλωσε στην DW. “Η Ρωσία θέλει να καταστρέψει πολιτικά το ΝΑΤΟ, για να δείξει ότι το Άρθρο 5 είναι άχρηστο και η συμμαχία είναι αδύναμη”.
