Του Κώστα Κατίκου
Σημαντικές αδυναμίες στην προετοιμασία των πολιτών για τη συνταξιοδότηση, παρά τη συνεχιζόμενη αύξηση των συνταξιοδοτικών κεφαλαίων, διαπιστώνει ο ΟΟΣΑ στην έκθεση Pensions Outlook 2026, επισημαίνοντας ότι σχεδόν σε όλες τις χώρες απαιτούνται πρόσθετες εισφορές προκειμένου να εξασφαλιστεί επαρκές εισόδημα κατά την τρίτη ηλικία.
Για την Ελλάδα, η εικόνα παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον: ενώ τα συνταξιοδοτικά περιουσιακά στοιχεία μέσω των υποχρεωτικών εισφορών αυξάνονται με έναν από τους υψηλότερους ρυθμούς μεταξύ των χωρών του ΟΟΣΑ, εξακολουθούν να αντιστοιχούν σε λιγότερο από το 20% του ΑΕΠ, ενώ η συμμετοχή των εργαζομένων σε προαιρετικά συνταξιοδοτικά προγράμματα παραμένει κάτω από το 10%.
Η έκθεση αναδεικνύει έτσι μια σημαντική αντίφαση για την ελληνική αγορά συντάξεων. Από τη μία πλευρά, οι υποχρεωτικές εισφορές των εργαζομένων είναι ήδη ιδιαίτερα υψηλές, ξεπερνώντας το 25% των αποδοχών στον ιδιωτικό τομέα, και το δημόσιο σύστημα εκτιμάται ότι εξασφαλίζει επαρκή αναπλήρωση για τους μισθωτούς. Από την άλλη, η συμπληρωματική συνταξιοδοτική αποταμίευση παραμένει εξαιρετικά περιορισμένη, ενώ οι αυτοαπασχολούμενοι αντιμετωπίζουν μεγαλύτερο κενό εισφορών, καθώς οι υποχρεωτικές κρατήσεις κοινωνικής ασφάλισης αντιστοιχούν κατά μέσο όρο περίπου στο 17% του εισοδήματός τους.
Σε διεθνές επίπεδο, τα συνταξιοδοτικά περιουσιακά στοιχεία στις χώρες του ΟΟΣΑ αυξήθηκαν κατά 11,3% το 2025, φθάνοντας τα 78 τρισ. δολάρια, ποσό που αντιστοιχεί περίπου στο 106% του συνολικού ΑΕΠ τους. Η αύξηση καταγράφηκε σε 36 από τις 38 χώρες και αποδίδεται τόσο στην ενίσχυση των εισφορών όσο και στις θετικές επενδυτικές αποδόσεις.
Ωστόσο, οι αποκλίσεις μεταξύ των χωρών είναι μεγάλες. Σε οκτώ κράτη, μεταξύ των οποίων η Δανία, η Ολλανδία, η Σουηδία, η Ελβετία και οι ΗΠΑ, τα συνταξιοδοτικά περιουσιακά στοιχεία ξεπερνούν το 100% του ΑΕΠ. Αντίθετα, σε 17 χώρες βρίσκονται κάτω από το 20%.
Ειδικότερα, τα συνταξιοδοτικά περιουσιακά στοιχεία παραμένουν κάτω από το 20% του ΑΕΠ, γεγονός που καταδεικνύει την απόσταση που εξακολουθεί να χωρίζει την ελληνική αγορά από τις ώριμες κεφαλαιοποιητικές οικονομίες. Στην εξέλιξη αυτή έχει συμβάλει η σχετικά πρόσφατη ανάπτυξη των επαγγελματικών και προσωπικών συνταξιοδοτικών προγραμμάτων.
Ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα για την Ελλάδα αφορά το λεγόμενο “κενό εισφορών“, δηλαδή το πρόσθετο ποσό που χρειάζεται να αποταμιεύει ένας εργαζόμενος, πέραν των υποχρεωτικών εισφορών του, ώστε να εξασφαλίσει ένα επαρκές επίπεδο συνταξιοδοτικού εισοδήματος.
Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, για τους άνδρες μισθωτούς στην Ελλάδα το κενό εισφορών είναι μηδενικό, ανεξαρτήτως μισθολογικής κατηγορίας. Αυτό σημαίνει ότι, με βάση το μοντέλο της έκθεσης και με στόχο ποσοστό αναπλήρωσης 70% των αποδοχών, το υποχρεωτικό συνταξιοδοτικό σύστημα εκτιμάται ότι καλύπτει τον συγκεκριμένο στόχο για τους χαμηλόμισθους, τους εργαζομένους με μέσες αποδοχές και τους υψηλόμισθους.
Η εικόνα αυτή διαφοροποιείται σημαντικά για τους αυτοαπασχολουμένους. Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες όπου οι τελευταίοι καταβάλλουν χαμηλότερες εισφορές σε σχέση με τους μισθωτούς, είτε λόγω χαμηλότερων συντελεστών είτε λόγω του τρόπου υπολογισμού των εισφορών. Ως αποτέλεσμα, δημιουργούνται χαμηλότερα συνταξιοδοτικά δικαιώματα και μεγαλύτερη ανάγκη για πρόσθετη αποταμίευση προκειμένου να εξασφαλιστεί αντίστοιχο εισόδημα μετά τη συνταξιοδότηση.
Με άλλα λόγια η έκθεση του ΟΟΣΑ αναδεικνύει το πρόβλημα των χαμηλών εισφορών που επιλέγουν οι ελεύθεροι επαγγελματίες καθώς δεν εξασφαλίζουν ένα επαρκές συνταξιοδοτικό εισόδημα για το μέλλον.
Παράλληλα, η έκθεση αναδεικνύει το εξαιρετικά περιορισμένο εύρος της προαιρετικής συνταξιοδοτικής αποταμίευσης στην Ελλάδα. Λιγότερο από το 10% του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας συμμετέχει σε προαιρετικά κεφαλαιοποιητικά συνταξιοδοτικά προγράμματα. Πρόκειται για ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά μεταξύ των χωρών που εξετάζονται.
Την ίδια στιγμή, οι πραγματικές υποχρεωτικές εισφορές των εργαζομένων του ιδιωτικού τομέα με μέσες αποδοχές ξεπερνούσαν το 25% του μισθού το 2024, έναντι μέσου όρου 18,8% στις χώρες του ΟΟΣΑ. Η Ελλάδα βρίσκεται έτσι μεταξύ των έξι χωρών με τις υψηλότερες επιβαρύνσεις, μαζί με την Τσεχία, τη Γαλλία, την Ιταλία, την Ισπανία και το Ηνωμένο Βασίλειο.
Η υψηλή αυτή επιβάρυνση αποτελεί, σύμφωνα με την έκθεση, έναν από τους παράγοντες που ενδέχεται να περιορίζουν το περιθώριο των εργαζομένων για πρόσθετη προαιρετική αποταμίευση.
Ο ΟΟΣΑ προτείνει ένα πλέγμα παρεμβάσεων για την αντιμετώπιση των κενών εισφορών και την ενίσχυση της συμπληρωματικής συνταξιοδοτικής ασφάλισης.
Ειδικότερα, προτείνει:
•Την ενθάρρυνση των εργοδοτών να καταβάλλουν πρόσθετες προαιρετικές εισφορές για τους εργαζομένους τους.
•Τη χορήγηση φορολογικών και άλλων οικονομικών κινήτρων στους ασφαλισμένους για την αύξηση της αποταμίευσής τους.
•Την απλοποίηση των διαδικασιών καταβολής προαιρετικών εισφορών, μεταξύ άλλων με τη χρήση ψηφιακών εργαλείων.
•Την παροχή σαφούς ενημέρωσης για το αναμενόμενο ύψος της σύνταξης, ώστε οι εργαζόμενοι να γνωρίζουν εγκαίρως εάν χρειάζονται πρόσθετες αποταμιεύσεις.
•Την ανάπτυξη χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης και συμβουλευτικής, ώστε οι πολίτες να επιλέγουν κατάλληλα συνταξιοδοτικά προϊόντα και επενδυτικές στρατηγικές.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη χρηματοοικονομική συμβουλευτική, η οποία μπορεί να βοηθήσει τους ασφαλισμένους να κατανοήσουν τις μελλοντικές συνταξιοδοτικές τους ανάγκες, να αυξήσουν τις εισφορές τους και να αναλάβουν κατάλληλα επίπεδα επενδυτικού κινδύνου.
