Μη κρατικά πανεπιστήμια: Η επόμενη ημέρα μετά το «μπλόκο» του ΣτΕ, τι αλλάζει, ποια ανακτούν τις άδειες και τι σχεδιάζει η κυβέρνηση

Σε μια κρίσιμη καμπή βρίσκεται η υπόθεση των μη κρατικών πανεπιστημίων στην Ελλάδα, λίγες μόλις εβδομάδες πριν από την έναρξη του νέου ακαδημαϊκού έτους. Η απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας, που ακύρωσε τις άδειες εγκατάστασης και λειτουργίας τριών Νομικών Προσώπων Πανεπιστημιακής Εκπαίδευσης (ΝΠΠΕ) προκάλεσε προσωρινή ανατροπή στον σχεδιασμό, όμως η κυβέρνηση εμφανίζεται αποφασισμένη να προχωρήσει άμεσα στις απαιτούμενες διορθώσεις, ώστε τα Ιδρύματα να λειτουργήσουν κανονικά και να μη χαθεί το ακαδημαϊκό έτος για τους φοιτητές.

Το μήνυμα που εκπέμπεται πλέον από το Μέγαρο Μαξίμου και το υπουργείο Παιδείας είναι σαφές: η μεταρρύθμιση δεν εγκαταλείπεται, αλλά περνά σε φάση θεσμικής θωράκισης και επαναξιολόγησης.

Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, μιλώντας στη Θεσσαλονίκη την Πέμπτη 27 Αυγούστου, έθεσε το πολιτικό πλαίσιο της επόμενης ημέρας, υπογραμμίζοντας ότι «τα όποια εμπόδια υπάρχουν στα Μη Κρατικά πανεπιστήμια θα ξεπεραστούν», ώστε να δοθεί «και σε Έλληνες είτε σε ξένους φοιτητές» η δυνατότητα να επιλέξουν αυτή τη διαδρομή στην ανώτατη εκπαίδευση. Ο ίδιος χαρακτήρισε την ίδρυση των μη κρατικών πανεπιστημίων επίλυση «μιας εκκρεμότητας δεκαετιών» και υποστήριξε ότι «η πραγματικότητα των μη κρατικών πανεπιστημίων δεν μπορεί πια να αμφισβητηθεί ούτε από την ίδια τη ζωή ούτε και από τον νόμο».

Το νέο τοπίο: επτά άδειες για το 2026-2027

Η Ελλάδα έχει ήδη περάσει από το πρώτο στάδιο της μεταρρύθμισης στη διεύρυνση του χάρτη των ΝΠΠΕ. Τον Ιούλιο, υπογράφηκαν επτά αποφάσεις για άδειες εγκατάστασης και λειτουργίας ΝΠΠΕ για το ακαδημαϊκό έτος 2026-2027. Πρόκειται για τέσσερις νέες αιτήσεις και τρεις περιπτώσεις επαναξιολόγησης, έπειτα από θετικές γνωμοδοτήσεις της ΕΘΑΑΕ και του ΕΟΠΠΕΠ. Η διαδικασία αξιολόγησης περιλάμβανε, μεταξύ άλλων, τον έλεγχο της ποιότητας, της ακαδημαϊκής στελέχωσης, των υποδομών, του εξοπλισμού, της οργανωτικής δομής και των υποστηρικτικών υπηρεσιών.

Το επόμενο βήμα είναι εξίσου κρίσιμο: η πιστοποίηση των επιμέρους προγραμμάτων σπουδών από την ΕΘΑΑΕ. Επομένως, η άδεια λειτουργίας ενός ιδρύματος δεν σημαίνει αυτομάτως ότι κάθε πρόγραμμα σπουδών έχει ολοκληρώσει τη διαδικασία πιστοποίησης. Το ακαδημαϊκό σκέλος αποτελεί ξεχωριστό επίπεδο ελέγχου, ενώ ο ΕΟΠΠΕΠ έχει αρμοδιότητα ως προς τις κτηριακές και τεχνικές προδιαγραφές.

Τι συνέβη με τα τρία πανεπιστήμια

Η μεγαλύτερη ανατροπή προέκυψε από τις αποφάσεις του ΣτΕ για τρία ΝΠΠΕ. Η Δικαιοσύνη ανέδειξε προβλήματα που συνδέονται με τη διαδικασία αδειοδότησης και πιστοποίησης, γεγονός που υποχρεώνει την Πολιτεία να επαναφέρει τη διαδικασία σε νέα, περισσότερο εξειδικευμένη βάση.

Ο υφυπουργός Παιδείας Νίκος Παπαϊωάννου έχει ξεκαθαρίσει ότι η κυβέρνηση σέβεται απολύτως τις δικαστικές αποφάσεις και ότι πλέον ΕΘΑΑΕ και ΕΟΠΠΕΠ καλούνται να προχωρήσουν στις απαιτούμενες ενέργειες. «Η θέση μας είναι ξεκάθαρη: οι δύο φορείς, η ΕΘΑΑΕ και ο ΕΟΠΠΕΠ, θα κάνουν όλες εκείνες τις ενέργειες που χρειάζονται», δήλωσε, υπογραμμίζοντας ότι η κυβέρνηση «σέβεται απόλυτα τις αποφάσεις της Δικαιοσύνης».

Το σημαντικότερο, όμως, για τους ήδη εγγεγραμμένους φοιτητές είναι η διαβεβαίωση ότι η αναστάτωση δεν πρόκειται να οδηγήσει σε απώλεια του ακαδημαϊκού έτους. «Το λέω ξεκάθαρα, το ακαδημαϊκό έτος δεν θα χαθεί», τόνισε ο κ. Παπαϊωάννου.

Νέο κανονιστικό πλαίσιο για τα προγράμματα σπουδών

Στο επίκεντρο των επόμενων κινήσεων βρίσκεται η ΕΘΑΑΕ. Όπως εξήγησε ο υφυπουργός, απαιτείται νέο, περισσότερο εξειδικευμένο κανονιστικό πλαίσιο, ιδιαίτερα ως προς τα ποσοτικά κριτήρια, που χρησιμοποιούνται για την πιστοποίηση των προγραμμάτων σπουδών. «Θα πρέπει η ΕΘΑΑΕ να βγάλει ένα νέο κανονιστικό, πιο εξειδικευμένο πλαίσιο σε ποσοτικά κριτήρια, να το δημοσιεύσει και να προχωρήσει στη διαδικασία της επαναπιστοποίησης των προγραμμάτων», ανέφερε. Παράλληλα, προβλέπεται η συγκρότηση νέας επιτροπής αξιολόγησης, καθώς, σύμφωνα με τον κ. Παπαϊωάννου, «υπήρχε κάποιο πρόβλημα σε κάποια επιτροπή αξιολόγησης».

Με άλλα λόγια, η κυβέρνηση επιχειρεί να μετατρέψει τα σημεία, που ανέδειξε το ΣτΕ σε διορθωτικές παρεμβάσεις στο ίδιο το σύστημα αδειοδότησης και πιστοποίησης. Ο υφυπουργός χαρακτήρισε μάλιστα τις παρατηρήσεις του ΣτΕ «πλημμεληματικού χαρακτήρα» και υποστήριξε ότι οι απαιτούμενες αλλαγές θα καταστήσουν το πλαίσιο ακόμη ισχυρότερο. «Έστω και αυτές οι πλημμεληματικού χαρακτήρα παρατηρήσεις και αναθεωρήσεις που πρέπει να γίνουν, κάνουν ακόμα πιο ισχυρό, ακόμα πιο δυνατό το υπάρχον νομοθετικό πλαίσιο», είπε.

Πρώτα το Keele και το York, ακολουθεί το Ανατόλια

Σε πρακτικό επίπεδο, το υπουργείο έχει ήδη δώσει χρονοδιάγραμμα για την επαναφορά των αδειών των τριών ιδρυμάτων. Η υπουργός Παιδείας Σοφία Ζαχαράκη δήλωσε στις 25 Αυγούστου, ότι τα μη κρατικά πανεπιστήμια Keele και York αναμένεται να έχουν ανακτήσει τις άδειές τους μέσα στην εβδομάδα, μετά τη σύμφωνη γνώμη του ΕΟΠΠΕΠ, ενώ για το Ανατόλια τοποθέτησε την επαναφορά της άδειας στην επόμενη εβδομάδα, μετά την αλλαγή της σύνθεσης της αρμόδιας επιτροπής της ΕΘΑΑΕ.

Η υπουργός εξήγησε, ότι η ουσία της δικαστικής απόφασης στο συγκεκριμένο σκέλος αφορούσε την κανονιστική πράξη και τα ποιοτικά και ποσοτικά κριτήρια που ελέγχει η ΕΘΑΕΕ. «Αυτή λοιπόν τη στιγμή εμπλουτίζεται ως κανονιστική και πάνω σε αυτή την κανονιστική θα επαναξιολογηθούν τα προγράμματα τα οποία ανέδειξαν οι αποφάσεις του ΣτΕ», σημείωσε.

Η κ. Ζαχαράκη έδωσε ιδιαίτερη έμφαση και στην προστασία των φοιτητών και των οικογενειών που έχουν ήδη επενδύσει οικονομικά στις σπουδές τους. «Προσωπική μας δέσμευση είναι να μην χαθεί η περσινή χρονιά, αυτό που διανύθηκε ως ακαδημαϊκός χρόνος, αλλά και ο σκοπός της οικογένειας να πληρώσει και τα δίδακτρα, να το πω πολύ ωμά», ανέφερε. Και πρόσθεσε: «Εμένα με ενδιαφέρει να επιλύεται, να θωρακίζεται ο νόμος, να θωρακίζεται το συμφέρον της ελληνικής οικογένειας και του παιδιού αλλά και μια πολύ σημαντική μεταρρύθμιση, που δεν μπορεί να γυρίσει πίσω για την Ελλάδα».

Η μεταρρύθμιση είναι συνταγματικά θωρακισμένη

Ένα από τα βασικά επιχειρήματα της κυβέρνησης είναι, ότι το ΣτΕ δεν ακύρωσε τον πυρήνα του θεσμικού πλαισίου, αλλά ανέδειξε ζητήματα της διαδικασίας εφαρμογής του. Η υπουργός Παιδείας δήλωσε ότι «ο νόμος έχει πλήρως τη συνταγματική αναγνώριση» και ότι τα ζητήματα «τεχνικής και διοικητικής φύσεως θεραπεύονται».

Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε και ο κ. Παπαϊωάννου, ο οποίος χαρακτήρισε τη μεταρρύθμιση «ρηξικέλευθη μεταρρυθμιστική ενέργεια». «Αυτή η μεταρρύθμιση […] είναι μια ρηξικέλευθη μεταρρυθμιστική ενέργεια. Και μας έβγαλε από την παγκόσμια απομόνωση, ήμασταν εμείς και η Κούβα», δήλωσε.

Οι επτά νέες προσφυγές και το επόμενο δικαστικό μέτωπο

Η εικόνα, ωστόσο, δεν έχει κλείσει δικαστικά. Ήδη έχουν κατατεθεί νέες προσφυγές κατά των επτά αδειών, που χορηγήθηκαν τον Ιούλιο. Το γεγονός αυτό δημιουργεί ένα ακόμη επίπεδο αβεβαιότητας, καθώς η νομιμότητα των νέων αδειών θα κριθεί πλέον από τη Δικαιοσύνη, εφόσον οι προσφυγές προχωρήσουν.

Ο Νίκος Παπαϊωάννου δήλωσε αναφορικά με τη σημασία των νέων προσφυγών: «Ας μην του δίνουμε μεγαλύτερη σημασία από αυτή που πραγματικά έχει. Είμαστε στο στάδιο των προσφυγών. Οποιοσδήποτε μπορεί να κάνει προσφυγή για το οτιδήποτε. Χρειάζεται μια δικαστική διαδικασία που θα ακολουθήσει».
Έτσι, το φθινόπωρο αναμένεται να είναι κρίσιμο όχι μόνο για την έναρξη των μαθημάτων, αλλά και για τη δικαστική πορεία του νέου χάρτη της ανώτατης εκπαίδευσης.

Η πολιτική στόχευση: Ελλάδα εκπαιδευτικός κόμβος

Πέρα από την άμεση διαχείριση της κρίσης με τις άδειες, στόχος της κυβέρνησης είναι να εντάξει τα μη κρατικά πανεπιστήμια σε ένα ευρύτερο σχέδιο διεθνοποίησης της ελληνικής ανώτατης εκπαίδευσης. Η Σοφία Ζαχαράκη έχει επανειλημμένα υποστηρίξει, ότι δημόσια και μη κρατικά πανεπιστήμια δεν αντιμετωπίζονται ως ανταγωνιστικά στρατόπεδα αλλά ως δύο τμήματα ενός ευρύτερου οικοσυστήματος. «Τώρα είναι η κατάλληλη στιγμή να μιλήσουμε πιο δομημένα, συστηματικά και πειστικά για την εμπέδωση της χώρας μας ως έναν περιφερειακό, σε πρώτη φάση, και στη συνέχεια – γιατί όχι – διεθνή κόμβο για την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση», έχει δηλώσει.

Σύμφωνα με την ίδια, η αναβάθμιση του δημόσιου πανεπιστημίου, τα ξενόγλωσσα προγράμματα, τα κοινά μεταπτυχιακά, οι διεθνείς συνεργασίες και η λειτουργία μη κρατικών πανεπιστημίων μπορούν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά. Την ίδια περίοδο, όπως έχει αναφέρει, αξιολογούνταν 74 κοινά μεταπτυχιακά προγράμματα ελληνικών ΑΕΙ με ξένα πανεπιστήμια και 10 αιτήσεις για νέα παραρτήματα ξένων πανεπιστημίων. Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι μόνο η προσέλκυση ιδρυμάτων, αλλά η δημιουργία ενός συνολικού διεθνούς εκπαιδευτικού οικοσυστήματος.

Το «brain drain» και η επιστροφή Ελλήνων επιστημόνων

Στον κυβερνητικό σχεδιασμό υπάρχει και μια δεύτερη διάσταση: η προσπάθεια να ανακοπεί η διαρροή φοιτητών και επιστημόνων προς το εξωτερικό. Η υπουργός Παιδείας έχει συνδέσει ευθέως την πολιτική για τα μη κρατικά πανεπιστήμια με το λεγόμενο brain gain.

«Δεν θέλουμε μια Ελλάδα που εξάγει φοιτητές και γνώση. Θέλουμε μια Ελλάδα που δημιουργεί επιλογές, προσελκύει γνώση και φέρνει ανθρώπους πίσω», έχει τονίσει. Σε άλλη τοποθέτησή της έδωσε ακόμη πιο συγκεκριμένο περιεχόμενο στην έννοια του brain gain: «Το brain gain δεν είναι ένας αφηρημένος δείκτης. Είναι ο καθηγητής που θέλει να επιστρέψει χωρίς να εγκαταλείψει τη διεθνή του διαδρομή. Είναι η ερευνήτρια που θέλει να δημιουργήσει εδώ την ομάδα της. Είναι οι άνθρωποι που απέκτησαν γνώση και εμπειρία στο εξωτερικό και θέλουν να τις μεταφέρουν πίσω στην πατρίδα τους».

Το επιχείρημα είναι, ότι η Ελλάδα δεν πρέπει απλώς να συγκρατήσει τους νέους που σήμερα φεύγουν για σπουδές, αλλά να δημιουργήσει συνθήκες ώστε ξένοι φοιτητές, καθηγητές και ερευνητές να έρθουν στη χώρα.

«Περισσότερες δυνατότητες, με περισσότερες εγγυήσεις»

Η συζήτηση για τα μη κρατικά πανεπιστήμια δεν περιορίζεται, πάντως, στον υφιστάμενο νόμο. Η κυβέρνηση έχει ανοίξει και το ζήτημα της αναθεώρησης του άρθρου 16 του Συντάγματος, με τη Σοφία Ζαχαράκη να θέτει ως κεντρικό μήνυμα το «περισσότερες δυνατότητες, με περισσότερες εγγυήσεις». Η υπουργός έχει επισημάνει, ότι η αναθεώρηση δεν σημαίνει κατάργηση των θεμελιωδών εγγυήσεων για τη δημόσια Παιδεία και το δημόσιο πανεπιστήμιο.

Αντίθετα, όπως υποστηρίζει, στόχος είναι ένα σαφέστερο πλαίσιο με αυστηρούς κανόνες, αξιολόγηση, διαφάνεια και ακαδημαϊκή εποπτεία. Μεταξύ των εγγυήσεων που έχει θέσει είναι η ακαδημαϊκή ελευθερία, η ενότητα έρευνας και διδασκαλίας, η διαφανής αξιολόγηση του επιστημονικού προσωπικού, η ουσιαστική ακαδημαϊκή εποπτεία και η αυστηρή πιστοποίηση των προγραμμάτων σπουδών.

«Δεν αρκεί η ετικέτα “μη κερδοσκοπικό”», έχει τονίσει χαρακτηριστικά, υποστηρίζοντας ότι το κάθε ίδρυμα πρέπει να αξιολογείται με βάση την ποιότητα της διοίκησης και του προσωπικού, την έρευνα, την αξιοποίηση των πόρων και τη λογοδοσία του προς τους φοιτητές και την κοινωνία.

Τι θα γίνει από τον Οκτώβριο

Το αμέσως επόμενο διάστημα θα κρίνει στην πράξη εάν οι κυβερνητικές δεσμεύσεις μπορούν να μετατραπούν σε ομαλή λειτουργία.

Στην πράξη, υπάρχουν τέσσερα κρίσιμα μέτωπα: Πρώτον, οι άδειες. Το υπουργείο έχει δώσει συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα για την ανάκτηση των αδειών των Keele, York και Ανατόλια. Δεύτερον, η πιστοποίηση των προγραμμάτων. Η ΕΘΑΑΕ πρέπει να ολοκληρώσει τις διαδικασίες μέσα στο νέο κανονιστικό πλαίσιο που προωθείται. Τρίτον, οι φοιτητές. Η κυβέρνηση έχει δεσμευτεί ότι το ακαδημαϊκό έτος δεν θα χαθεί και ότι θα προστατευθούν οι σπουδές και τα δικαιώματα όσων έχουν ήδη εγγραφεί. Τέταρτον, οι νέες προσφυγές. Οι επτά νέες άδειες βρίσκονται πλέον αντιμέτωπες με δικαστικό έλεγχο, γεγονός που σημαίνει ότι η τελική εικόνα του νέου ακαδημαϊκού χάρτη δεν έχει ακόμη οριστικοποιηθεί.

Δημόσια και μη κρατικά: ανταγωνισμός ή παράλληλες διαδρομές;

Σε πολιτικό επίπεδο, η κυβέρνηση δηλώνει ότι η ανάπτυξη των ΝΠΠΕ δεν συνεπάγεται υποχώρηση του δημόσιου πανεπιστημίου. Η ίδια η υπουργός έχει περιγράψει τα δύο μοντέλα ως «συμπληρωματικά και συνεργατικά», υποστηρίζοντας ότι μπορούν από κοινού να ενισχύσουν τη διεθνοποίηση της χώρας. Στο ίδιο πνεύμα κινήθηκε και ο Νίκος Παπαϊωάννου, ο οποίος υποστηρίζει ότι η συνύπαρξη δημόσιων ΑΕΙ και ΝΠΠΕ μπορεί να ενισχύσει την ανταγωνιστικότητα, τις συνεργασίες, τις επενδύσεις, την έρευνα και την καινοτομία.

Την ίδια ώρα, ο Κυριάκος Μητσοτάκης επιχειρεί να παρουσιάσει και το δημόσιο πανεπιστήμιο ως μέρος της ίδιας διεθνοποιημένης στρατηγικής. Από τη Θεσσαλονίκη υποστήριξε, ότι τα δημόσια ΑΕΙ έχουν αλλάξει εικόνα και αναφέρθηκε στην προσέλκυση ξένων φοιτητών που καταβάλλουν δίδακτρα για να σπουδάσουν σε ελληνικά δημόσια πανεπιστήμια.

ΡΟΗ ΕΙΔΗΣΕΩΝ