Η Ιζαμπέλ Ιπέρ αναλαμβάνει τη μνήμη του γαλλικού σινεμά μετά τον Κώστα Γαβρά

Η Ιζαμπέλ Ιπέρ δεν αναλαμβάνει απλώς έναν τίτλο τιμής. Αναλαμβάνει έναν από τους πιο φορτισμένους θεσμούς της παγκόσμιας σινεφιλίας, τη Cinémathèque française, σε μια στιγμή όπου η ίδια η έννοια της κινηματογραφικής μνήμης έχει γίνει πιο δύσκολη, πιο πολιτική, πιο εκτεθειμένη.

Η 73χρονη Γαλλίδα ηθοποιός εξελέγη την Πέμπτη 2 Ιουλίου πρόεδρος της Cinémathèque française, διαδεχόμενη τον Κώστα Γαβρά, τον 93χρονο ελληνογάλλο σκηνοθέτη που βρισκόταν στη θέση από το 2007. Η θητεία της θα είναι τριετής, έως το 2029. Είναι η πρώτη γυναίκα που αναλαμβάνει την προεδρία του ιστορικού θεσμού, ο οποίος ιδρύθηκε το 1936 και στεγάζεται σήμερα στο Μπερσί, στο Παρίσι.

Η μετάβαση έχει βάρος. Από τη μία πλευρά, ο Γαβράς, ο σκηνοθέτης που συνέδεσε όσο λίγοι το ευρωπαϊκό σινεμά με την πολιτική αγωνία του 20ού αιώνα. Από την άλλη, η Ιπέρ, μία από τις πιο εμβληματικές μορφές του γαλλικού και διεθνούς auteur σινεμά, μια ηθοποιός που έκανε καριέρα όχι πάνω στη συμπάθεια, αλλά πάνω στην αμφισημία, την ψυχρότητα, την επιθυμία, τη βία, την ηθική δυσφορία.

Βραβευμένη με δύο César, για την Τελετή το 1996 και το Elle το 2017, η Ιπέρ έχει εμφανιστεί σε περισσότερες από 150 ταινίες και σειρές. Στη Γαλλία έχει συνεργαστεί με σκηνοθέτες όπως ο Κλοντ Σαμπρόλ και ο Μορίς Πιαλά. Εκτός Γαλλίας, έχει δουλέψει με τον Μίκαελ Χάνεκε, τον Μάικλ Τσιμίνο, τον Ότο Πρέμινγκερ, τον Μάρκο Μπελόκιο, τον Μάρκο Φερέρι, τον Αντρέι Βάιντα και τον Χονγκ Σανγκ-σου. Είναι από τις λίγες Γαλλίδες ηθοποιούς που δεν έμειναν ποτέ κλεισμένες στη γαλλική εικόνα τους.

Η Cinémathèque française δεν είναι ένα απλό μουσείο κινηματογράφου. Φυλάσσει περίπου 50.000 ταινίες πολιτιστικής κληρονομιάς, σχεδόν 1 εκατομμύριο τεκμήρια γύρω από το σινεμά και χιλιάδες κάμερες. Διοργανώνει αναδρομικές προβολές αφιερωμένες σε ηθοποιούς και σκηνοθέτες, καθώς και μεγάλες εκθέσεις, όπως η τρέχουσα για τα 100 χρόνια από τη γέννηση της Μέριλιν Μονρόε. Είναι ένας θεσμός που δεν αρχειοθετεί μόνο ταινίες, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο ο κινηματογράφος θέλει να θυμάται τον εαυτό του.

Αυτό ακριβώς κάνει την ανάληψη της Ιπέρ πιο ενδιαφέρουσα. Η αποστολή της δεν θα είναι μόνο να υπερασπιστεί την κληρονομιά του auteur και του εμπορικού σινεμά. Θα είναι και να κινηθεί μέσα σε έναν θεσμό που τα τελευταία χρόνια δεν έμεινε έξω από τις μεγάλες εντάσεις του κινηματογραφικού κόσμου.

Η Cinémathèque έχει βρεθεί στο επίκεντρο αντιπαραθέσεων που σχετίζονται με το #MeToo και με τον τρόπο που οι θεσμοί χειρίζονται πια ταινίες και δημιουργούς του παρελθόντος. Στα τέλη του 2024, η προγραμματισμένη προβολή του Τελευταίου τανγκό στο Παρίσι προκάλεσε αντιδράσεις εξαιτίας της γνωστής σκηνής βιασμού, για την οποία η Μαρία Σνάιντερ είχε καταγγείλει ότι γυρίστηκε χωρίς να έχει ενημερωθεί πλήρως. Η προβολή τελικά ακυρώθηκε.

Τον Φεβρουάριο του 2025, ο θεσμός βρέθηκε επίσης στο στόχαστρο του γαλλικού Ελεγκτικού Συνεδρίου, το οποίο άσκησε κριτική στη διαχείρισή του, επισημαίνοντας ότι δεν του επέτρεπε να επιτύχει πλήρως τους στόχους της διατήρησης της κληρονομιάς και της διάδοσής της στο κοινό.

Η Ιπέρ αναλαμβάνει λοιπόν μια Cinémathèque που πρέπει να φυλάξει το σινεμά, αλλά και να ξανασκεφτεί πώς το δείχνει. Να προστατεύσει τις ταινίες χωρίς να αγιοποιήσει τις σιωπές τους. Να υπερασπιστεί την ιστορία χωρίς να παριστάνει ότι η ιστορία δεν έχει πληγές. Να κρατήσει ζωντανή τη σινεφιλία σε μια εποχή όπου το κοινό δεν αρκείται πια στο δέος μπροστά στο αρχείο.

Στις αρχές του επόμενου έτους, η Cinémathèque française αναμένεται να ανοίξει παράρτημα στη Μασσαλία, στη συνοικία Les Crottes, όπου μεγάλωσε ο Γάλλος ηθοποιός Ιβ Μοντάν. Είναι μια κίνηση που δείχνει ότι ο θεσμός θέλει να βγει από το παρισινό του κέντρο και να διευρύνει το πεδίο του.

Το ερώτημα, όμως, είναι βαθύτερο. Τι σημαίνει να φυλάς τη μνήμη του σινεμά σήμερα; Ποιες εικόνες σώζεις, ποιες επαναπλαισιώνεις, ποιες αφήνεις να σε ενοχλήσουν; Και πώς μπορεί να σταθεί ένας θεσμός που χτίστηκε πάνω στη λατρεία της εικόνας σε μια εποχή που ζητά από τις εικόνες όχι μόνο να λάμπουν, αλλά και να λογοδοτούν;

Η Ιζαμπέλ Ιπέρ, με την καριέρα της φτιαγμένη σχεδόν ολόκληρη πάνω σε πρόσωπα που δεν καθησυχάζουν κανέναν, μοιάζει παράδοξα κατάλληλη γι’ αυτή τη θέση. Όχι επειδή συμβολίζει μια ασφαλή συμφιλίωση με το παρελθόν, αλλά επειδή ξέρει καλύτερα από τους περισσότερους ότι το σινεμά δεν υπήρξε ποτέ αθώο.

με στοιχεία από Le Monde