Η Ευρώπη το έκανε κανόνα, η Ελλάδα; Γιατί η συνεπιμέλεια είναι το νέο “standard” μετά το διαζύγιο για το καλό των παιδιών 

Στην Ευρωζώνη η συνεπιμέλεια έχει πάψει να είναι «ευχή» και έχει γίνει λειτουργικό πλαίσιο: κανόνας, διαδικασία, εργαλεία. Η Γερμανία ξεκινά από τεκμήριο ότι η κοινή επιμέλεια υπηρετεί το συμφέρον του παιδιού, εκτός αν προκύψουν σοβαροί λόγοι. Η Γαλλία έχει χτίσει ως βασική αρχή την κοινή άσκηση της γονικής μέριμνας χωρίς να χρειάζεται δικαστής για να «την ενεργοποιήσει», με σαφή λογική ισότιμου ρόλου και κοινών αποφάσεων. Η Ολλανδία δεν μένει στη θεωρία: σε ωθεί σε “parenting plan” και οργανώνει την καθημερινότητα, τις αρμοδιότητες και την κατοικία, αντί να αφήνει το χάος να γίνει δικογραφία. Η Αυστρία ζητά ρητά συμφωνία που ορίζει πού θα είναι η κύρια κατοικία του παιδιού, αλλιώς το δικαστήριο θα αποφασίσει. Με άλλα λόγια, η Ευρώπη τείνει να κάνει τη συνεπιμέλεια εφαρμόσιμη στην πράξη, όχι σύνθημα.

Στην Ελλάδα, στα χαρτιά, η βάση είναι σωστή: η γονική μέριμνα ασκείται από κοινού και οι αποφάσεις πρέπει να λαμβάνονται με γνώμονα το συμφέρον του παιδιού. Όμως η ελληνική διατύπωση, όταν μιλά για κοινή επιμέλεια, καταλήγει σε μια γενική προσταγή: «οι αποφάσεις για τη φροντίδα του παιδιού πρέπει να λαμβάνονται από κοινού». Και όταν εμφανιστεί η σύγκρουση –που είναι ο κανόνας στα δύσκολα διαζύγια– η λύση μεταφέρεται σχεδόν αυτόματα στο μονομελές πρωτοδικείο, με δυνατότητα ασφαλιστικών μέτρων για τα επείγοντα. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι το σύστημα «φωνάζει» συνεργασία, αλλά δεν την οργανώνει: αφήνει μεγάλα κομμάτια της καθημερινής λειτουργίας (ποιος αποφασίζει τι, με ποια διαδικασία, με ποια ελάχιστη δομή συνεννόησης) να γίνουν πεδίο τριβής και, τελικά, δικαστικής διαχείρισης.

Με απλά λόγια: η Ευρώπη έχει μετακινηθεί από το “να έχουν και οι δύο γονείς λόγο” στο “να ξέρουμε πώς εφαρμόζεται αυτό κάθε Δευτέρα πρωί”. Η Ελλάδα κρατά τον σωστό τίτλο, αλλά συχνά αφήνει το «χειρόγραφο» μισό—και όταν οι γονείς δεν μπορούν να συνεννοηθούν, το κενό το γεμίζει η αντιδικία αντί για ένα υποχρεωτικό, πρακτικό σχέδιο γονεϊκότητας που να μειώνει τη σύγκρουση πριν γίνει μόνιμο καθεστώς.

Γερμανία

• Η συνεπιμέλεια είναι ο κανόνας. Αν οι γονείς είναι άγαμοι και δεν κάνουν κοινή δήλωση επιμέλειας, η μητέρα έχει αρχικά τη φροντίδα. Ωστόσο, το οικογενειακό δικαστήριο μπορεί να χορηγήσει κοινή επιμέλεια εφόσον αυτό είναι προς το συμφέρον του παιδιού, και ο νόμος προεξοφλεί ότι η συνεπιμέλεια είναι προς όφελος του παιδιού αν ο άλλος γονέας δεν προβάλλει λόγους κατά της κοινής επιμέλειας.
  
• Η κοινή επιμέλεια συνεχίζεται όταν οι γονείς χωρίσουν· μόνο κατόπιν αίτησης ενός από τους γονείς μπορεί το δικαστήριο να την αναθέσει σε έναν γονέα, εφόσον ο άλλος συμφωνεί ή αν η αφαίρεση της κοινής επιμέλειας είναι προς το συμφέρον του παιδιού.
  
• Το παιδί έχει δικαίωμα επαφής και με τους δύο γονείς και οι γονείς έχουν αμοιβαία υποχρέωση επαφής και συντήρησης.
  

Γαλλία

• Από το 1987 καταργήθηκε η έννοια της «κηδεμονίας» και καθιερώθηκε η άσκηση της γονικής μέριμνας από κοινού (autorité parentale). Η «κοινή επιμέλεια» (garde conjointe) ερμηνεύεται ως κοινή άσκηση της γονικής μέριμνας ή, πιο στενά, ως εναλλασσόμενη κατοικία του παιδιού.
  
• Κατά κανόνα οι γονείς ασκούν τη γονική μέριμνα από κοινού χωρίς δικαστική παρέμβαση. Η γαλλική νομοθεσία προβλέπει ότι κάθε γονέας έχει ίσο ρόλο στη ζωή και την ανατροφή του παιδιού και ότι οι σημαντικές αποφάσεις λαμβάνονται από κοινού.
  
• Η εναλλασσόμενη κατοικία (εβδομάδες ή μεγαλύτερες περίοδοι) είναι δυνατή όταν οι γονείς ζουν κοντά και συνεργάζονται, αλλά συχνά το παιδί κατοικεί με τον έναν γονέα και ο άλλος έχει δικαίωμα επαφής και φιλοξενίας.
  

Ισπανία

• Όταν χορηγείται συνεπιμέλεια (custodia compartida), οι γονείς εναλλάσσονται στην καθημερινή φροντίδα του παιδιού. Συνηθίζεται εναλλαγή εβδομάδων ή επιμερισμός των ημερών με εναλλασσόμενα Σαββατοκύριακα και οι διακοπές μοιράζονται ισότιμα.
  
• Οι δικαστικές αποφάσεις για τη συνεπιμέλεια καθορίζουν τη χρονική κατανομή και ρυθμίζουν τα υπόλοιπα ζητήματα (δικαιώματα διατροφής, τόπος διαμονής κ.λπ.).
  

Ιταλία

• Μετά τη μεταρρύθμιση του 2014, η κοινή επιμέλεια (affido condiviso) αποτελεί τη συνήθη μορφή επιμέλειας μετά τη λύση του γάμου. Και οι δύο γονείς ασκούν τη γονική μέριμνα, λαμβάνουν από κοινού σημαντικές αποφάσεις για την εκπαίδευση, την υγεία και τον τόπο διαμονής του παιδιού, ενώ για καθημερινά ζητήματα μπορούν να ενεργούν ξεχωριστά.
  
• Η κοινή επιμέλεια δεν σημαίνει απαραιτήτως ίσο χρόνο διαμονής. Συνήθως το παιδί διαμένει μόνιμα με έναν γονέα («γονέας συγκατοίκησης») και καθορίζονται οι ώρες επικοινωνίας με τον άλλο γονέα· ισότιμη διαμονή μπορεί να προβλεφθεί αν οι γονείς ζουν κοντά και αυτό δεν επηρεάζει την κοινωνική ή σχολική ζωή του παιδιού.
  
• Αν η κοινή επιμέλεια αντίκειται στα συμφέροντα του παιδιού, ο δικαστής μπορεί να χορηγήσει αποκλειστική επιμέλεια σε έναν γονέα, αιτιολογώντας την απόφαση.
  

Κάτω Χώρες (Ολλανδία)

• Στο ολλανδικό δίκαιο, η γονική μέριμνα παραμένει κοινή μετά το διαζύγιο. Οι γονείς οφείλουν να συντάξουν «σχέδιο ανατροφής» στο οποίο ρυθμίζουν την κατανομή των καθηκόντων και τον κύριο τόπο διαμονής του παιδιού. Το δικαστήριο εγκρίνει το σχέδιο με βάση το συμφέρον του παιδιού.
  
• Το παιδί «παραμένει δικαιούμενο να μεγαλώνει και να ανατρέφεται ισοδύναμα από αμφότερους τους γονείς» όταν ασκούν κοινή επιμέλεια.
  
• Η κοινή επιμέλεια σημαίνει ότι οι γονείς έχουν τα ίδια δικαιώματα και υποχρεώσεις – οποιαδήποτε διαφορετική κατανομή καθηκόντων πρέπει να ορίζεται στο γονικό σχέδιο. Το δικαστήριο μπορεί να αναθέσει την επιμέλεια σε έναν γονέα μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις.
  

Βέλγιο

• Η συνεπιμέλεια (autorité parentale conjointe) είναι ο γενικός κανόνας. Κάθε γονέας συνεχίζει να ασκεί την πατρική εξουσία (επιμέλεια, εκπαίδευση, διαχείριση περιουσίας του παιδιού) και κανένας γονέας δεν μπορεί να λαμβάνει αποφάσεις που εμποδίζουν τον άλλον να ασκήσει τις δικές του αρμοδιότητες.
  
• Ο γονέας με τον οποίο διαμένει το παιδί μπορεί να παίρνει αποφάσεις για την καθημερινή ρουτίνα, αλλά οι βασικές αποφάσεις απαιτούν συναίνεση. Απέναντι σε τρίτους ο καθένας λογίζεται ότι ενεργεί με τη συναίνεση του άλλου, εκτός αν αποδειχθεί το αντίθετο.
  

Πορτογαλία

• Στο πορτογαλικό δίκαιο, όταν το δικαστήριο απονέμει κοινή επιμέλεια, η γονική ευθύνη ασκείται από κοινού και οι γονείς αποφασίζουν για όλα τα θέματα που αφορούν τη ζωή του παιδιού υπό τις ίδιες συνθήκες όπως όταν ήταν παντρεμένοι. Το παιδί μπορεί να κατοικεί εναλλάξ με κάθε γονέα.
  
• Το δικαστήριο ρυθμίζει επίσης τις διαδικασίες προστασίας όταν κινδυνεύει η ευημερία του παιδιού και μπορεί να παραπέμψει τους γονείς σε διαμεσολάβηση ή να επικυρώσει συμφωνίες που συνάπτουν οι ίδιοι.
  

Αυστρία

• Στην Αυστρία η κοινή επιμέλεια (gemeinsame Obsorge) μπορεί να τερματιστεί μόνο με δικαστική απόφαση. Το δικαστήριο πρέπει να επιδιώξει φιλικό διακανονισμό· αν αυτό αποτύχει, απονέμεται η επιμέλεια σε έναν από τους γονείς ή ξανά και στους δύο. Όταν χορηγείται κοινή επιμέλεια, το δικαστήριο ορίζει την κατοικία όπου θα διαμένει κυρίως το παιδί και πάντα λαμβάνει υπόψη το συμφέρον του παιδιού.
  
• Η κοινή επιμέλεια συνεχίζει να ισχύει μετά το διαζύγιο ή την ακύρωση του γάμου, όμως οι γονείς πρέπει να υποβάλουν στο δικαστήριο συμφωνία που καθορίζει με ποιον γονέα θα διαμένει κυρίως το παιδί· το δικαστήριο εγκρίνει την συμφωνία αν εξυπηρετεί το συμφέρον του παιδιού. Αν δεν υπάρξει συμφωνία ή δεν εξυπηρετεί το συμφέρον του παιδιού, το δικαστήριο αποφασίζει ποιος θα έχει την επιμέλεια, ενδεχομένως μετά από διαμεσολάβηση.
  

Συμπεράσματα

Στις μεγαλύτερες χώρες της Ευρωζώνης η συνεπιμέλεια αποτελεί πλέον τον κανόνα παρά την εξαίρεση. Η κοινή άσκηση της γονικής μέριμνας ή της επιμέλειας είναι βασική αρχή και η ανάθεση αποκλειστικής επιμέλειας σε έναν γονέα γίνεται μόνο όταν αυτό εξυπηρετεί σαφώς το συμφέρον του παιδιού. Παρότι ο όρος «συνεπιμέλεια» έχει διαφορετικές ονομασίες (π.χ. parental authority, responsabilidade parental, Obsorge), τα συστήματα convergουν στις εξής αρχές:

1. Διατήρηση της γονικής μέριμνας και από τους δύο γονείς μετά το διαζύγιο ή τη λύση της συμβίωσης. Η νομοθεσία στη Γερμανία, την Ιταλία, την Ολλανδία, την Πορτογαλία και την Αυστρία προβλέπει ως προεπιλογή την κοινή επιμέλεια.
   
2. Υποχρεωτική συνεργασία και συναπόφαση σε σημαντικά θέματα (εκπαίδευση, υγεία, τόπος διαμονής). Η γαλλική και ιταλική νομοθεσία τονίζει ότι οι γονείς πρέπει να λαμβάνουν από κοινού τις σημαντικές αποφάσεις για το παιδί.
   
3. Ευελιξία ως προς τον τόπο διαμονής: σε ορισμένες χώρες (Γαλλία, Ισπανία, Πορτογαλία) μπορεί να υιοθετηθεί εναλλασσόμενη κατοικία, αλλά συχνότερα το παιδί διαμένει με έναν γονέα με δικαίωμα επικοινωνίας για τον άλλο.
   
4. Δικαστική παρέμβαση όταν υπάρχει διαφωνία: Αν οι γονείς δεν συμφωνούν, τα δικαστήρια επιλαμβάνονται και μπορούν να αναθέσουν την επιμέλεια σε έναν μόνο γονέα όταν αυτό επιβάλλεται από το συμφέρον του παιδιού.
   

Οι εξελίξεις αυτές αντικατοπτρίζουν μια ευρωπαϊκή τάση προς την ισότιμη συμμετοχή και των δύο γονέων στη ζωή των παιδιών μετά τη διάλυση της σχέσης, με κεντρικό γνώμονα το συμφέρον του παιδιού και τη συνέχιση της σχέσης του με και τους δύο γονείς.

Τι πρέπει να γίνει 

Η Ελλάδα, αν θέλει να πει ότι προστατεύει πραγματικά το παιδί μετά το διαζύγιο, πρέπει να σταματήσει να κρύβεται πίσω από γενικές διατυπώσεις και να χτίσει καθαρό, εφαρμόσιμο τεκμήριο ισότιμης συνεπιμέλειας. Όχι ως ευχολόγιο, αλλά ως κανόνα: κοινή γονική ευθύνη και ουσιαστικός χρόνος και με τους δύο γονείς, με εξαίρεση μόνο όταν υπάρχουν τεκμηριωμένοι λόγοι κινδύνου ή σοβαρής αδυναμίας συνεργασίας. Αυτό το “default” δεν είναι ιδεολογία· είναι πρακτική που συναντάς σε ώριμα ευρωπαϊκά συστήματα και, κυρίως, είναι πιο κοντά σε αυτό που δείχνει η έρευνα για την ευημερία των παιδιών.

Για να γίνει «πλήρης κατοχύρωση» και όχι μισό βήμα, χρειάζονται πέντε ξεκάθαρες τομές:

1. Ρητό μαχητό τεκμήριο ισότιμης συνεπιμέλειας
   Να ξεκινά η διαδικασία από την αρχή ότι και οι δύο γονείς παραμένουν ισότιμοι στον πυρήνα των αποφάσεων και της καθημερινής φροντίδας, και να μετακινείται σε αποκλειστικότητα μόνο με αιτιολογία και αποδείξεις (βία, κακοποίηση, σοβαρή παραμέληση, ενεργός εξάρτηση, κίνδυνος για το παιδί). Το “μαχητό” είναι το κλειδί: προστατεύει τα παιδιά, αλλά δεν χαρίζει συνεπιμέλεια σε επικίνδυνες περιπτώσεις.
   
2. Υποχρεωτικό “parenting plan” με ελάχιστα στάνταρ
   Όχι αόριστα «να συνεννοούνται». Θέλει γραπτό σχέδιο: πρόγραμμα διαμονής/διανυκτερεύσεων, σχολείο–υγεία–δραστηριότητες, κανόνες επικοινωνίας, διαδικασία επίλυσης διαφωνιών, ρήτρες για μετακόμιση. Χώρες που το έχουν ως πρακτικό εργαλείο μειώνουν τις συγκρούσεις γιατί δεν αφήνουν τα πάντα να γίνονται «τηλέφωνο στο θυμό» ή δικόγραφο.
   
3. Γρήγορη, εξειδικευμένη οικογενειακή δικαιοσύνη και πραγματική εκτέλεση
   Η συνεπιμέλεια πεθαίνει όταν ο ένας γονέας μπορεί να μπλοκάρει επαφή για μήνες χωρίς συνέπειες. Θέλει ειδικά family courts/τμήματα, αυστηρά χρονοδιαγράμματα, και αποτελεσματική εκτέλεση αποφάσεων (π.χ. κλιμακωτές κυρώσεις για συστηματική παρεμπόδιση). Αυτό είναι και ευρωπαϊκή κατεύθυνση: όχι απλώς “δικαιώματα”, αλλά να εφαρμόζονται έγκαιρα.
   
4. Δικλείδες ασφαλείας: βία/υψηλή σύγκρουση δεν μπαίνουν στο ίδιο τσουβάλι
   Η έρευνα δείχνει ότι η «μοιρασιά» της γονεϊκότητας δεν είναι μαγικό φίλτρο όταν υπάρχει χρόνιος, ακραίος πόλεμος ή κακοποίηση. Σε τέτοιες περιπτώσεις, τα υψηλά επίπεδα shared parenting μπορεί να σχετίζονται με χειρότερη προσαρμογή, ειδικά όταν η σύγκρουση είναι επίμονη και ανεξέλεγκτη. Άρα: screening για ενδοοικογενειακή βία, προστατευτικά μέτρα, εποπτευόμενη επικοινωνία όπου χρειάζεται, και εξατομίκευση χωρίς να τιμωρείται ο «κανονικός» γονέας που απλώς χώρισε.
   
5. Φωνή του παιδιού και παρακολούθηση αποτελεσμάτων
   Να ακούγεται το παιδί με κατάλληλο τρόπο (όχι ως «όπλο» του ενός γονέα), και το κράτος να συλλέγει δεδομένα (χρόνος με κάθε γονέα, συμμόρφωση, υποτροπές σε δικαστικές διαμάχες, δείκτες σχολικής/ψυχικής υγείας). Αν δεν μετράς, δεν βελτιώνεις.
   

Το “γιατί” τώρα, με τη γλώσσα των μελετών: σε μεγάλο μέρος της διεθνούς βιβλιογραφίας τα παιδιά σε κοινή/μοιρασμένη φυσική επιμέλεια εμφανίζουν κατά μέσο όρο καλύτερη προσαρμογή και λιγότερα προβλήματα από παιδιά σε αποκλειστική επιμέλεια (σε δείκτες συναισθηματικούς, συμπεριφορικούς και σχέσεων), παρότι —όπως είναι λογικό— οι καλύτερες εκβάσεις παραμένουν στις «ακέραιες» οικογένειες. Αυτό φαίνεται τόσο σε κλασική μετα-ανάλυση (joint vs sole custody) όσο και σε μεγάλες σκανδιναβικές μελέτες όπου τα παιδιά σε joint physical custody έχουν καλύτερη ψυχική υγεία από εκείνα που ζουν με έναν γονέα.

Επιπλέον, νεότερες συνθετικές προσεγγίσεις και συστηματικές ανασκοπήσεις συγκλίνουν ότι τα παιδιά σε shared physical custody τείνουν να τα πηγαίνουν ίσα ή καλύτερα από εκείνα σε «μοναχική» επιμέλεια σε πολλούς τομείς (συναισθηματικά/συμπεριφορικά/εκπαιδευτικά), με τη βασική προϋπόθεση ότι μιλάμε για λειτουργικούς γονείς και όχι για επικίνδυνα ή πολεμικά περιβάλλοντα.

Και αυτό είναι το κεντρικό συμπέρασμα: η ισότιμη συνεπιμέλεια δεν είναι “δώρο” στους γονείς — είναι εργαλείο σταθερότητας για το παιδί. Περισσότερη σταθερή παρουσία και των δύο, λιγότερη αίσθηση απώλειας, καλύτερη συνέχεια στην ανατροφή, συχνά και καλύτερη υλική/κοινωνική στήριξη γιατί δεν «εξαφανίζεται» ο ένας γονέας από την καθημερινότητα. Όταν το κράτος το κατοχυρώνει καθαρά, με κανόνες, σχέδιο και πραγματική εφαρμογή, μειώνει και το κίνητρο της αντιδικίας: γιατί δεν έχει νόημα να παλεύεις για να «εξαφανίσεις» τον άλλον.

Αν η Ελλάδα θέλει να κάνει το επόμενο βήμα, ας το κάνει όπως πρέπει: τεκμήριο ισότιμης συνεπιμέλειας, υποχρεωτικό σχέδιο γονεϊκότητας, γρήγορη δικαιοσύνη, αυστηρή εκτέλεση, και σκληρές εξαιρέσεις εκεί που υπάρχει πραγματικός κίνδυνος. Αυτό δεν είναι “ευρωπαϊσμός για τα μάτια του κόσμου”. Είναι η πιο ρεαλιστική πολιτική για να μεγαλώνουν παιδιά με λιγότερο ψυχικό κόστος μετά τον χωρισμό.

Ι.Α.Φ