Η Γαλλία βρίσκεται μπροστά σε ένα επικίνδυνο σταυροδρόμι, όπου η κρίση δημόσιου χρέους συναντά την πολιτική κρίση και την κοινωνική αναταραχή. Και το πρόβλημα δεν αφορά πλέον μόνο το Παρίσι. Η συμπεριφορά της αγοράς γαλλικών ομολόγων αρχίζει να αποτελεί προειδοποίηση για ολόκληρη την Ευρωζώνη.
Οι αποδόσεις των γαλλικών 10ετών ομολόγων έχουν εκτοξευθεί σε επίπεδα που παραπέμπουν σε μια Γαλλία πολύ διαφορετική από εκείνη που επί δεκαετίες θεωρούνταν ένας από τους “πυλώνες” της ευρωπαϊκής αγοράς κρατικού χρέους.
Στις αρχές Οκτωβρίου η απόδοση του 10ετούς γαλλικού ομολόγου πλησίασε το 5%, φθάνοντας περίπου στο 4,9%, στο υψηλότερο επίπεδο από το 2002. Μόνο τον Σεπτέμβριο αυξήθηκε κατά περίπου 70 μονάδες βάσης. Την ίδια στιγμή, η διαφορά απόδοσης έναντι του γερμανικού Bund έφθασε κοντά στις 160 μονάδες βάσης, επίπεδο που είχε να καταγραφεί από την κρίση χρέους της Ευρωζώνης. Και αυτό είναι το πραγματικά ανησυχητικό στοιχείο: η αγορά δεν τιμολογεί πλέον τη Γαλλία ως “ημι-πυρήνα” της Ευρωζώνης. Αρχίζει να τη βλέπει ως τον νέο αδύναμο κρίκο.
Ο λογαριασμός του χρέους γίνεται ολοένα ακριβότερος
Το γαλλικό δημόσιο χρέος βρίσκεται πλέον κοντά στο 120% του ΑΕΠ, ενώ το δημοσιονομικό έλλειμμα εκτιμάται ότι θα διαμορφωθεί φέτος στο 5,4% του ΑΕΠ, πολύ πάνω από το όριο του 3% που προβλέπουν οι ευρωπαϊκοί κανόνες.
Το πρόβλημα είναι ότι, όσο αυξάνονται τα επιτόκια, τόσο μεγαλύτερο μέρος των δημοσίων εσόδων κατευθύνεται στην εξυπηρέτηση του χρέους. Και αυτό δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο: υψηλότερο χρέος, υψηλότερο κόστος εξυπηρέτησης, μεγαλύτερο έλλειμμα, ακόμα μεγαλύτερες ανάγκες δανεισμού και, τελικά, ακόμα υψηλότερο risk premium από τις αγορές.
Η Γαλλία σχεδιάζει μάλιστα να εκδώσει το 2027 περίπου 340 δισ. ευρώ ομολόγων, ποσό-ρεκόρ, για τη χρηματοδότηση του κράτους και την αναχρηματοδότηση παλαιότερου χρέους. Η αγορά, επομένως, έχει κάθε λόγο να κοιτάζει πλέον όχι μόνο τα δημοσιονομικά μεγέθη, αλλά και την πολιτική ικανότητα της Γαλλίας να τα αντιμετωπίσει.
Το 2027 και η σκιά της Λεπέν
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, οι προεδρικές εκλογές της άνοιξης του 2027 αποκτούν τεράστια οικονομική σημασία. Η Μαρίν Λεπέν και ο Εθνικός Συναγερμός (RN) προηγούνται στις δημοσκοπήσεις, με περίπου 33,5% στον πρώτο γύρο, αρκετά μπροστά από τους αντιπάλους τους.
Η προοπτική μιας προεδρίας Λεπέν δεν αποτελεί πλέον θεωρητικό σενάριο. Και ακριβώς εδώ βρίσκεται ένας από τους μεγαλύτερους πονοκεφάλους των αγορών. Η ίδια η Λεπέν έχει περιγράψει την κατάσταση της Γαλλίας με εξαιρετικά δραματικούς όρους. Τον Αύγουστο δήλωνε ότι η χώρα βρίσκεται “στα πρόθυρα της χρεοκοπίας”, ενώ το RN έχει χρησιμοποιήσει ακόμα και τον όρο “France faillite” (χρεοκοπία της Γαλλίας) για να περιγράψει την κατάσταση.
Το παράδοξο είναι ότι ένα κόμμα που αναγνωρίζει τόσο καθαρά το πρόβλημα δεν έχει μέχρι σήμερα καταφέρει να πείσει τις αγορές ότι διαθέτει αξιόπιστη λύση. Η Λεπέν παρουσίασε αυτή την εβδομάδα σχέδιο που προβλέπει συνολική δημοσιονομική προσαρμογή περίπου 140 δισ. ευρώ έως το 2032. Πρόκειται για σαφή προσπάθεια να απαντήσει στις ανησυχίες των επενδυτών. Ωστόσο οι αναλυτές εξακολουθούν να θεωρούν το σχέδιο ανεπαρκώς τεκμηριωμένο ως προς το πώς ακριβώς θα επιτευχθούν οι εξοικονομήσεις.
Και η αγορά έχει λόγους να είναι δύσπιστη. Το RN έχει αλλάξει επανειλημμένα οικονομικές θέσεις τα τελευταία χρόνια, από την έξοδο από το ευρώ έως τη χρηματοδότηση του χρέους από την Banque de France. Η ανάγκη δημοσιονομικής πειθαρχίας αναγνωρίζεται πλέον, αλλά η αξιόπιστη εφαρμογή της παραμένει το μεγάλο ερωτηματικό.
Από τα ομόλογα στους δρόμους
Το πρόβλημα γίνεται ακόμα πιο δύσκολο επειδή η Γαλλία δεν αντιμετωπίζει μόνο δημοσιονομική, αλλά και κοινωνική κρίση. Τις τελευταίες εβδομάδες έχουν εξαπλωθεί μαθητικές κινητοποιήσεις, καταλήψεις σχολείων και διαδηλώσεις. Στις 6 Οκτωβρίου περισσότεροι από 266.000 άνθρωποι συμμετείχαν σε κινητοποιήσεις σε ολόκληρη τη χώρα, ενώ οι συγκρούσεις με την αστυνομία έχουν οδηγήσει σε εκατοντάδες συλλήψεις και σοβαρούς τραυματισμούς.
Η κυβέρνηση επιχειρεί ταυτόχρονα να περιορίσει το έλλειμμα με περικοπές δαπανών και μέτρα δημοσιονομικής προσαρμογής. Όμως η Γαλλία βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη με το κλασικό δίλημμα κάθε χώρας σε κρίση χρέους: οι αγορές απαιτούν λιγότερες δαπάνες, ενώ η κοινωνία αντιδρά όταν αυτές οι περικοπές γίνονται πραγματικότητα. Και όσο πλησιάζουν οι εκλογές, τόσο δυσκολότερο γίνεται για οποιαδήποτε κυβέρνηση να εφαρμόσει ένα πρόγραμμα σκληρής δημοσιονομικής προσαρμογής.
Το γαλλικό πρόβλημα είναι ευρωπαϊκό
Αυτός είναι και ο λόγος που η σημερινή κατάσταση στη Γαλλία δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως ακόμα ένα εθνικό δημοσιονομικό πρόβλημα. Η Γαλλία είναι η δεύτερη μεγαλύτερη οικονομία της Ευρωζώνης και ένας από τους δύο βασικούς πολιτικούς πυλώνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μια σοβαρή κρίση εμπιστοσύνης στα γαλλικά ομόλογα θα είχε πολύ διαφορετικές επιπτώσεις από μια αντίστοιχη κρίση σε μια μικρότερη οικονομία.
Ήδη υπάρχουν ενδείξεις μετάδοσης. Τα spreads άλλων χωρών έχουν αρχίσει να διευρύνονται, ενώ οι επενδυτές μετακινούνται προς τα γερμανικά ομόλογα ως ασφαλές καταφύγιο.
Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα θα βρεθεί τότε μπροστά σε ένα εξαιρετικά δύσκολο δίλημμα. Η Τράπεζα της Γαλλίας προειδοποιεί ότι η λύση σήμερα βρίσκεται στο Παρίσι και όχι στη Φρανκφούρτη. Η ΕΚΤ δεν μπορεί να χρηματοδοτεί δημοσιονομικά ελλείμματα, ούτε να υποκαθιστά τις κυβερνήσεις στην άσκηση δημοσιονομικής πολιτικής.
Η άνοδος της ευρωπαϊκής Ακροδεξιάς
Και εδώ βρίσκεται η ευρύτερη διάσταση της γαλλικής κρίσης. Η άνοδος της Λεπέν δεν είναι μεμονωμένο γαλλικό φαινόμενο. Στη Γερμανία η AfD βρίσκεται πλέον περίπου στο 28%, έχοντας μετατραπεί σε μία από τις ισχυρότερες πολιτικές δυνάμεις της χώρας.
Στη Βρετανία, το Reform UK του Νάιτζελ Φάρατζ παραμένει ισχυρή πολιτική δύναμη στις δημοσκοπήσεις. Και σε ολόκληρη την Ευρώπη κόμματα της Δεξιάς και της άκρας Δεξιάς κερδίζουν έδαφος αξιοποιώντας την αγανάκτηση για τη μετανάστευση, το κόστος ζωής, την αδυναμία των κυβερνήσεων να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα και την απαξίωση των παραδοσιακών κομμάτων.
Η Γαλλία, όμως, είναι η χώρα όπου η πολιτική μετατόπιση προς τα δεξιά συναντά για πρώτη φορά τόσο άμεσα μια κρίση δημόσιου χρέους. Και αυτό κάνει την επόμενη γαλλική προεδρική εκλογή κάτι περισσότερο από μια μάχη για το Μέγαρο των Ηλυσίων. Είναι ένα τεστ για το αν μια μεγάλη ευρωπαϊκή οικονομία μπορεί να αποκαταστήσει τη δημοσιονομική της αξιοπιστία χωρίς να διαλυθεί πολιτικά και κοινωνικά. Αν η απάντηση είναι “όχι”, τότε η Γαλλία δεν θα είναι απλώς μια γαλλική κρίση. Θα είναι η πρόβα της επόμενης κρίσης χρέους της Ευρώπης.
