ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ 14:30
Της Ελευθερίας Πιπεροπούλου
Η επιστροφή των Ελλήνων που έφυγαν την περίοδο της κρίσης αναδεικνύεται πλέον σε κεντρικό αφήγημα για την οικονομία και την κοινωνία, καθώς –όπως τόνισε ο υπουργός Επικρατείας Άκης Σκέρτσος– η χώρα φαίνεται να περνά από το brain drain σε μια νέα φάση επαναπατρισμού, με τις επιστροφές να αυξάνονται σταθερά από το 2021.
Μιλώντας σε εκδήλωση για την παρουσίαση των ευρημάτων και των συμπερασμάτων μελέτης του ΕΚΤ και του ΟΟΣΑ για την ελληνική διασπορά, την αξιοποίηση ανθρώπινου δυναμικού και τις προοπτικές επαναπατρισμού Ελλήνων του εξωτερικού, που διοργάνωσαν η Γενική Γραμματεία Συντονισμού της Προεδρίας της Κυβέρνησης, η Μόνιμη Ελληνική Αντιπροσωπεία στον ΟΟΣΑ και το ΕΚΤ, ο κ. Σκέρτσος ανέφερε ότι το 2023 αποτελεί έτος καμπής, καθώς ήταν η πρώτη χρονιά κατά την οποία οι επιστροφές ξεπέρασαν τις αποχωρήσεις. Σύμφωνα με τον ίδιο, πρόκειται για μια ιδιαίτερα ενθαρρυντική εξέλιξη που αποτυπώνει τη σταδιακή αποκατάσταση της εμπιστοσύνης προς τη χώρα.
Απαντώντας εξάλλου σε ερώτηση του Capital.gr, ο κ. Σκέρτσος υπογράμμισε ότι με βάση τα δεδομένα από την ΕΛΣΤΑΤ και την Eurostat, από το 2023 και μετά οι επιστροφές εκτιμώνται σε περίπου 50.000–55.000 ετησίως, ενώ οι αποχωρήσεις κινούνται πλέον σε σημαντικά χαμηλότερα επίπεδα, μεταξύ 20.000 και 30.000 ετησίως. Η εξέλιξη αυτή, όπως τόνισε, οδηγεί σε θετικό ισοζύγιο και σηματοδοτεί την αντιστροφή της τάσης του brain drain προς ένα σταδιακά ενισχυόμενο brain gain.
Αναφερόμενος στα ευρήματα της σχετικής έρευνας, σημείωσε τρεις βασικές διαπιστώσεις: πρώτον, ότι από το 2021 καταγράφεται σταθερή άνοδος των επιστροφών Ελλήνων από το εξωτερικό· δεύτερον, ότι όσοι επιστρέφουν είναι κατά κανόνα νεότεροι και υψηλότερου εκπαιδευτικού επιπέδου· και τρίτον, ότι η μεταβολή αυτή δεν είναι τυχαία, αλλά συνδέεται με τη συνολική βελτίωση των οικονομικών προοπτικών της χώρας.
Η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης
Όπως ανέφερε, κομβικό στοιχείο αποτελεί η εμπιστοσύνη προς τη χώρα: η αντίληψη ότι η Ελλάδα είναι ένας ασφαλής τόπος, με ισχυρή οικονομία, κοινωνική συνοχή και πραγματικές ευκαιρίες για τους πολίτες της. Υπενθύμισε, δε, ότι η εμπιστοσύνη αυτή δεν ανακτάται εύκολα, καθώς μπορεί να χαθεί γρήγορα, αλλά επιστρέφει σταδιακά και με αργούς ρυθμούς.
Σε αυτό το πλαίσιο, στάθηκε στην πορεία της ελληνικής οικονομίας και των δημοσιονομικών μεγεθών, επισημαίνοντας ότι η επενδυτική βαθμίδα ανακτήθηκε έπειτα από 13 χρόνια, ενώ η χώρα επανήλθε στις διεθνείς αγορές μετά από μακρά περίοδο απουσίας. Παράλληλα, υπογράμμισε ότι το 2026 η Ελλάδα εξήλθε από τη λίστα των χωρών με μακροχρόνιες μακροοικονομικές ανισορροπίες, γεγονός που, όπως είπε, συνιστά επιβεβαίωση της ασκούμενης οικονομικής πολιτικής.
Ο υπουργός τόνισε, ωστόσο, ότι η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης δεν είναι άμεση διαδικασία, καθώς απαιτεί χρόνο ώστε οι μακροοικονομικές βελτιώσεις να αποτυπωθούν και στην κοινωνική αντίληψη και στις ατομικές αποφάσεις των πολιτών.
Κρίσιμες μεταρρυθμίσεις
Όπως υπογράμμισε, η Ελλάδα είναι σήμερα ισχυρότερη σε σχέση με το 2019 σε κρίσιμους τομείς όπως η οικονομία, η ενέργεια, η ψηφιοποίηση του κράτους, η υγεία, η παιδεία και η πολιτική προστασία. Παράλληλα, σημείωσε ότι οι παρεμβάσεις αυτές εντάσσονται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο μεταρρυθμίσεων που ενισχύουν την ανταγωνιστικότητα της χώρας και δημιουργούν νέες ευκαιρίες απασχόλησης και επιχειρηματικότητας.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στις φορολογικές μεταρρυθμίσεις υπέρ των νέων και των οικογενειών, στη μείωση του δημόσιου χρέους, καθώς και στις πολιτικές περιορισμού της φοροδιαφυγής μέσω της ψηφιοποίησης των συναλλαγών. Όπως είπε, οι παρεμβάσεις αυτές συμβάλλουν στη δημοσιονομική σταθερότητα και στη δημιουργία ενός πιο προβλέψιμου οικονομικού περιβάλλοντος.
Παράλληλα, στάθηκε στις αλλαγές στον τομέα της εκπαίδευσης και της καινοτομίας, κάνοντας λόγο για τη μετάβαση της χώρας προς μια οικονομία γνώσης. Υπογράμμισε ότι η εισαγωγή μη κρατικών πανεπιστημίων και η ενίσχυση της έρευνας και της τεχνολογίας στοχεύουν στη συγκράτηση και επιστροφή επιστημονικού δυναμικού.
Ο ίδιος αναφέρθηκε επίσης σε πρωτοβουλίες όπως το πρόγραμμα Brain Regain, το Elevate Greece και τις πολιτικές για τη διασύνδεση με την ελληνική διασπορά, καθώς και στις επενδύσεις στην τεχνητή νοημοσύνη, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το AI Factory στο Λαύριο και τον υπερυπολογιστή “Δαίδαλος”.
Προκλήσεις
Κλείνοντας, ο υπουργός Επικρατείας αναγνώρισε ότι παραμένουν σημαντικές προκλήσεις, όπως η ανάγκη για ενίσχυση της αξιοκρατίας, της έρευνας, της καινοτομίας και της επιχειρηματικότητας, καθώς και για καλύτερη αξιοποίηση των Ελλήνων που επιστρέφουν από το εξωτερικό. Όπως σημείωσε, στόχος της πολιτικής είναι η Ελλάδα του 2030 να αποτελέσει μια χώρα που όχι μόνο συγκρατεί το ανθρώπινο δυναμικό της, αλλά και προσελκύει πίσω όσους έφυγαν, αξιοποιώντας το σύνολο των δυνατοτήτων τους.
Νέα δεδομένα για την επιστροφή ταλέντου
Η διεθνής σειρά μελετών του ΟΟΣΑ Talent Abroad χαρτογραφεί τη διασπορά στις χώρες-μέλη του Οργανισμού, καταγράφοντας τις τάσεις κινητικότητας και τη δυναμική του ανθρώπινου κεφαλαίου σε παγκόσμιο επίπεδο.
Στο πλαίσιο αυτό, η νέα ανάλυση για την Ελλάδα αναδεικνύει κρίσιμες μεταβολές στη σχέση της χώρας με τη διασπορά της, αλλά και μια σταδιακή ανατροπή του μεταναστευτικού ισοζυγίου τα τελευταία χρόνια.
Η μελέτη “OECD Diaspora Review Greece”, που εκπονήθηκε σε συνεργασία με το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης (ΕΚΤ), καταγράφει για πρώτη φορά με συστηματικό τρόπο τα χαρακτηριστικά, τις ροές και τις σύγχρονες τάσεις κινητικότητας των Ελλήνων του εξωτερικού.
Τα στοιχεία δείχνουν ότι τα τελευταία χρόνια ενισχύεται σταθερά η τάση επιστροφής Ελλήνων από το εξωτερικό, με σημείο καμπής την περίοδο μετά το 2020, ενώ το 2023 καταγράφεται για πρώτη φορά μετά το 2009 θετικό μεταναστευτικό ισοζύγιο Ελλήνων πολιτών, καθώς οι εισροές υπερέβησαν τις εκροές.
Παράλληλα, από το 2020 παρατηρείται σταθερή αύξηση των επιστροφών επιστημόνων και υψηλά εξειδικευμένων επαγγελματιών, ενισχύοντας το εγχώριο ανθρώπινο δυναμικό.
Τα βασικά ευρήματα
Οι διαθέσιμοι δείκτες καταγράφουν μια σαφή μεταβολή στη δυναμική του ανθρώπινου κεφαλαίου της χώρας.
Η περίοδος της έντονης εκροής επιστημονικού δυναμικού δείχνει να υποχωρεί, ενώ από το 2020 και μετά καταγράφεται σταθερή ενίσχυση των επιστροφών υψηλής εξειδίκευσης.
Ενδεικτικά στοιχεία:
• +19.852 – Θετικό μεταναστευτικό ισοζύγιο το 2024 (Το υψηλότερο από το 2008)
• 2,21% Επιστρέφοντες επιστήμονες και συγγραφείς (από τα υψηλότερα στον ΟΟΣΑ)
• 14% Νέοι διδάκτορες με πρόθεση μετανάστευσης
• 59% των ακαδημαϊκών της διασποράς θα εξέταζαν θέση σε ελληνικό πανεπιστήμιο
Παράλληλα, για πρώτη φορά, η φοιτητική εκροή είναι χαμηλότερη από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.
Οι επαναπατρισθέντες παρουσιάζουν κατά κύριο λόγο υψηλό μορφωτικό επίπεδο και εξειδίκευση.
Σύμφωνα με τα βασικά ευρήματα σχετικά με το προφίλ των επαναπατρισθέντων:
• 3 στους 5 διαθέτουν πτυχίο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης
• 60% είναι πτυχιούχοι, έναντι 50% των Ελλήνων του εξωτερικού
• Η πλειονότητα αφορά κυρίως παραγωγικές ηλικίες (20–39 ετών)
Παράλληλα, 60.000 Έλληνες ερευνητές καθ ακαδημαϊκοί διακινούν σε ετήσια βάση γνώση και καινοτομία, ενισχύοντας το ανθρώπινο κεφάλαιο είτε μέσω επαναπατρισμού είτε μέσω δικτύωσης (brain circulation).
Ν. Κεραμέως: Εθνική αποστολή ο επαναπατρισμός Ελλήνων του εξωτερικού
“Εθνική αποστολή” χαρακτήρισε τον επαναπατρισμό των Ελλήνων του εξωτερικού η Υπουργός Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης Νίκη Κεραμέως, υπογραμμίζοντας ότι η στρατηγική του Υπουργείου Εργασίας στοχεύει στη σταδιακή αντιστροφή του brain drain και στην ενίσχυση της επιστροφής, μέσα από τρεις βασικούς άξονες πολιτικής: τη βελτίωση του περιβάλλοντος εργασίας στην Ελλάδα, τη θέσπιση στοχευμένων κινήτρων επαναπατρισμού και την ενίσχυση δράσεων εξωστρέφειας προς την ελληνική διασπορά.
Μείωση ανεργίας
Μιλώντας στην εκδήλωση “Το ελληνικό ανθρώπινο δυναμικό στο εξωτερικό: Η επιστροφή”, τόνισε ότι η μείωση της ανεργίας από το 18% το 2019 στο 8,1% σήμερα αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για την επιστροφή εργατικού δυναμικού. Όπως σημείωσε, περισσότεροι από 500.000 πολίτες έχουν ενταχθεί στην εργασία σε σχέση με το 2019, ενώ 320.000 περισσότερες γυναίκες συμμετέχουν στην αγορά εργασίας.
Παράλληλα, αναφέρθηκε στην αύξηση των μισθών, με τον κατώτατο μισθό να έχει αυξηθεί περισσότερο από 41% και τον μέσο μισθό να έχει ξεπεράσει τα 1.500 ευρώ. Στάθηκε επίσης στις ποιοτικές αλλαγές, με το 79% των εργαζομένων σε καθεστώς πλήρους απασχόλησης, καθώς και στην ψηφιακή κάρτα εργασίας και τα προγράμματα κατάρτισης.
Στοχευμένα κίνητρα επαναπατρισμού
Στον δεύτερο άξονα, η υπουργός παρουσίασε τα στοχευμένα κίνητρα επαναπατρισμού, με βασικό μέτρο τη μείωση του φόρου εισοδήματος κατά 50% για επτά χρόνια για όσους επιστρέφουν στην Ελλάδα. Παράλληλα, έκανε λόγο για ειδικές ρυθμίσεις για γιατρούς και υγειονομικούς, με την αυτόματη αναγνώριση ειδικότητας και εξειδίκευσης, καθώς και για τον ψηφιακό οδηγό επαναπατρισμού που συγκεντρώνει όλα τα απαραίτητα βήματα και πληροφορίες.
Δράσεις εξωστρέφειας
Τέλος, στον τρίτο άξονα, αναφέρθηκε στο “Rebrain Greece” και στις δράσεις εξωστρέφειας του Υπουργείου Εργασίας σε μεγάλες πόλεις του εξωτερικού, όπως το Λονδίνο, το Άμστερνταμ, το Ντίσελντορφ, τη Στουτγκάρδη και τη Νέα Υόρκη, όπου ελληνικές επιχειρήσεις έρχονται σε επαφή με Έλληνες επαγγελματίες για την κάλυψη αναγκών σε εξειδικευμένο προσωπικό.
473.000 έχουν επιστρέψει
Τέλος, παρουσιάζοντας στοιχεία για το μεταναστευτικό ισοζύγιο της τελευταίας 15ετίας, η υπουργός ανέφερε ότι 734.000 πολίτες έφυγαν από τη χώρα, ενώ 473.000 έχουν ήδη επιστρέψει, σημειώνοντας ότι τα τελευταία δύο χρόνια καταγράφεται θετικό καθαρό ισοζύγιο, με περίπου 20.000 περισσότερους να επιστρέφουν από όσους φεύγουν.
Η υπουργός σημείωσε ότι πρόκειται για μια αναστροφή της τάξης του 64%, υπογραμμίζοντας ότι, αν και η τάση αυτή είναι ενθαρρυντική, ο στόχος παραμένει ακόμη πιο φιλόδοξος. “Θέλουμε να είναι περισσότερο. Βεβαίως θέλουμε να είναι περισσότερο και αγωνιζόμαστε για να είναι περισσότερο”, ανέφερε χαρακτηριστικά, προσθέτοντας ότι ήδη η εξέλιξη αυτή αποδεικνύει πως η προσπάθεια αξίζει και αποδίδει αποτελέσματα.
Παράλληλα, όπως είπε, ίσως το πιο κρίσιμο στοιχείο είναι ότι σε κάθε χώρα υπάρχει κινητικότητα, με πολίτες να φεύγουν και να επιστρέφουν, ωστόσο το ζητούμενο είναι οι επιστροφές να υπερβαίνουν τις αποχωρήσεις.
Γ. Λοβέρδος: Μεγάλη ευκαιρία να αποκαταστήσουμε το brain drain και να το κάνουμε brain gain
Στη “μεγάλη ευκαιρία να αποκατασταθεί το brain drain και να μετατραπεί σε brain gain”, αναφέρθηκε ο Υφυπουργός Εξωτερικών, Γιάννης Λοβέρδος, σημειώνοντας ότι η Ελλάδα έχει ήδη προχωρήσει σημαντικά προς αυτή την κατεύθυνση.
Κατά την τοποθέτησή του στην εκδήλωση “Το ελληνικό ανθρώπινο δυναμικό στο εξωτερικό: Η επιστροφή”, για την παρουσίαση των ευρημάτων και των συμπερασμάτων μελέτης του ΕΚΤ και του ΟΟΣΑ για την ελληνική διασπορά, την αξιοποίηση ανθρώπινου δυναμικού και τις προοπτικές επαναπατρισμού Ελλήνων του εξωτερικού, που διοργάνωσαν η Γενική Γραμματεία Συντονισμού της Προεδρίας της Κυβέρνησης, η Μόνιμη Ελληνική Αντιπροσωπεία στον ΟΟΣΑ και το ΕΚΤ, ο Υφυπουργός Εξωτερικών Γιάννης Λοβέρδος αναφέρθηκε εκτενώς στον ελληνισμό της διασποράς, στην εικόνα της Ελλάδας στο εξωτερικό και στις πολιτικές επανασύνδεσης με τη νέα γενιά ομογενών.
Όπως επεσήμανε, στόχος είναι να μην εμφανίζεται ως ιδιαίτερα ελκυστική για τη νέα γενιά η προοπτική ζωής και εργασίας στο εξωτερικό.
Οι διαφορετικές “ταυτότητες” της ελληνικής διασποράς
Ο Υφυπουργός Εξωτερικών τόνισε ότι οι Έλληνες του εξωτερικού δεν αποτελούν ενιαίο σύνολο. Όπως είπε, υπάρχουν αφενός παλαιότερες γενιές με μια πιο “ρομαντική” εικόνα της Ελλάδας, συνδεδεμένη με την οικογενειακή μνήμη, αφετέρου νεότεροι που έφυγαν τα τελευταία 10–15 χρόνια, συχνά με εμπειρίες δυσκολίας ή απογοήτευσης από την περίοδο της κρίσης.
“Μην υποτιμούμε αυτό το συναίσθημα”, ανέφερε χαρακτηριστικά, επισημαίνοντας ότι για πολλούς η απόφαση μετανάστευσης συνοδεύεται από έντονα βιώματα.
Η αλλαγή εικόνας της Ελλάδας στο εξωτερικό
Αναφερόμενος στην εικόνα της χώρας διεθνώς, σημείωσε ότι αυτή έχει μεταβληθεί σημαντικά την τελευταία δεκαετία. Υπογράμμισε ότι η αλλαγή αυτή δεν αποτυπώνεται μόνο σε δείκτες ή μελέτες του ΟΟΣΑ, αλλά και στην κοινή γνώμη των χωρών όπου ζουν Έλληνες.
Όπως είπε, η στάση απέναντι στους Έλληνες έχει αλλάξει σε σχέση με το 2015, όταν – σύμφωνα με την τοποθέτησή του – υπήρχαν έντονα στερεότυπα σε βάρος της χώρας, τα οποία πλέον έχουν υποχωρήσει.
Από το brain drain στο brain gain
Κεντρικό σημείο της ομιλίας του αποτέλεσε η προοπτική αντιστροφής του brain drain. Ο κ. Λοβέρδος υποστήριξε ότι η Ελλάδα έχει πλέον τη δυνατότητα να δημιουργήσει συνθήκες επιστροφής ή επανασύνδεσης με το ανθρώπινο δυναμικό της διασποράς.
Ωστόσο, διευκρίνισε ότι δεν αναμένεται πλήρης επιστροφή όλων όσοι έφυγαν, καθώς πολλοί έχουν ήδη οικογενειακή και επαγγελματική εγκατάσταση στο εξωτερικό.
Στόχος, όπως είπε, είναι κυρίως να μην φαίνεται ελκυστική στη νέα γενιά η προοπτική να ζήσουν και να εργαστούν στο εξωτερικό.
Η νέα γενιά και η σχέση με την Ελλάδα
Ο Υφυπουργός αναφέρθηκε ιδιαίτερα στη σημασία της εικόνας που έχουν οι νέοι για τη χώρα, σημειώνοντας ότι πρέπει να ενισχυθεί η εμπιστοσύνη τους στις προοπτικές εργασίας και ζωής στην Ελλάδα.
Υπογράμμισε επίσης την ανάγκη η ίδια η χώρα να αποφεύγει την υποτίμηση του εαυτού της και να αναδεικνύει τις θετικές εξελίξεις που έχουν συντελεστεί τα τελευταία χρόνια.
